Bảo đảm chất lượng, hiệu quả thi tuyển sinh trung học phổ thông

Để góp phần phân tích rõ hơn những lợi ích, thách thức cũng như giải pháp căn cơ nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thi tuyển, góp phần bảo đảm chất lượng giáo dục, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Trịnh Văn Ngoãn, Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Vĩnh Long xung quanh vấn đề này.

Phóng viên (PV):Thưa ông, ông đánh giá thế nào về đề xuất thi vào lớp 10 công lập chỉ với hai môn Toán và Ngữ văn?

Ông Trịnh Văn Ngoãn: Dưới góc nhìn khoa học, đây là bước đi tiệm cận triết lý "giảm tải kỹ thuật". Việc tập trung vào hai môn cốt lõi giúp tối ưu hóa nguồn lực xã hội, tiết kiệm chi phí tổ chức thi cử và giảm chi phí học thêm. Đây là bước đệm quan trọng để chuyển dịch sang phương thức đánh giá năng lực toàn diện hơn.

Ông Trịnh Văn Ngoãn.

Chỉ thi hai môn Toán và Ngữ văn cũng hoàn toàn đủ năng lực phân loại nếu chúng ta thay đổi triết lý ra đề. Toán đại diện cho tư duy logic, định lượng; Ngữ văn đại diện cho tư duy ngôn ngữ, định tính. Mô hình thi hai môn thực tế đã sàng lọc tốt những học sinh có nền tảng học thuật vững chắc. Dù vậy, hạn chế lớn nhất dưới lăng kính Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là "khoảng trống thông tin hướng nghiệp". Cấp THPT là giai đoạn định hướng nghề nghiệp. Nếu chỉ thi hai môn, các trường THPT sẽ thiếu dữ liệu đầu vào để nhận diện năng khiếu, sở trường của học sinh, gây khó khăn cho việc tư vấn chọn tổ hợp môn học lựa chọn khi nhập học.

Mặt khác, thẳng thắn nhìn nhận thì giảm môn thi có thể giảm áp lực học tập khi cùng lúc phải học nhiều môn, nhưng không làm giảm "áp lực cạnh tranh" vào trường công lập. Bản chất áp lực tuyển sinh lớp 10 tại các đô thị lớn không nằm ở số môn thi, mà ở sự lệch pha giữa chỉ tiêu trường công và nhu cầu người học. Khi số môn thi rút từ 3 đến 4 môn xuống còn 2 môn, biên độ sai số sẽ thu hẹp lại. Đề thi Toán và Ngữ văn bắt buộc phải tăng độ khó và tính phân hóa để sàng lọc. Áp lực khi đó không biến mất mà dồn nén vào cuộc đua giành giật từng điểm số ở hai môn cốt lõi. Học sinh không học dàn trải nhưng sẽ phải học "sâu" và chịu áp lực lớn nếu không có sự điều chỉnh hợp lý trong khâu ra đề thi.

Thí sinh thi vào lớp 10 công lập tại Hà Nội, năm 2026. Ảnh: LÊ MINH

PV:Nếu chỉ thi Toán và Ngữ văn, liệu các môn học khác có nguy cơ bị xem nhẹ không, thưa ông?

Ông Trịnh Văn Ngoãn: Tâm lý "thi gì học nấy" là thực tế đáng ngại. Nếu quản lý lỏng lẻo, hiện tượng học lệch, học tủ tại cấp THCS rất dễ bùng phát ở lớp 9. Tuy nhiên, trong quản lý giáo dục hiện đại, không thể duy trì động lực học tập bằng "chiếc gậy" thi cử cuối cấp. Tại các nền giáo dục tiên tiến như Phần Lan hay Singapore, chất lượng các môn bổ trợ được kiểm soát bằng hệ thống đánh giá quá trình (Formative Assessment). Những môn như Ngoại ngữ, Tin học gắn liền với nhu cầu hội nhập nên học sinh có mục tiêu rõ ràng vẫn sẽ chủ động học tập. Điều then chốt là ngành giáo dục phải siết chặt quy trình kiểm tra thường xuyên, định kỳ tại nhà trường để giữ vững kỷ cương dạy và học.

PV: Theo ông, cần làm gì để bảo đảm chất lượng, hiệu quả nếu chỉ thi vào THPT với hai môn Toán và Ngữ văn?

Ông Trịnh Văn Ngoãn: Theo tôi, các cấp quản lý giáo dục cần triển khai 5 giải pháp chiến lược sau:

Thứ nhất, kết hợp đánh giá quá trình và đánh giá qua kỳ thi tuyển: Sử dụng kết quả học tập cấp THCS (trọng số 20-30%) kết hợp với điểm thi tuyển sinh (trọng số 70-80%) để xét tuyển sinh lớp 10. Điều này giúp duy trì động lực học tập toàn diện ở tất cả các môn và ở tất cả khối lớp cấp THCS.

Thứ hai, đột phá trong khâu ra đề thi: Đề thi Toán và Ngữ văn phải đoạn tuyệt với lối học vẹt. Cần tiệm cận định hướng đánh giá năng lực (như PISA, TALIS hay các kỳ thi đánh giá năng lực hiện nay), tăng cường bài toán thực tiễn và văn bản ngoài sách giáo khoa để kiểm tra tư duy phản biện.

Thứ ba, số hóa và đánh giá thực chất học bạ: Tăng cường kiểm tra, giám sát quy trình đánh giá định kỳ tại các trường THCS, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để phân tích dữ liệu điểm số, triệt tiêu nạn "làm đẹp" học bạ.

Thứ tư, xây dựng bộ công cụ hướng nghiệp đầu vào: Các trường THPT nên tổ chức các bài trắc nghiệm tâm lý-năng lực không tính điểm (như RIASEC) để hỗ trợ học sinh chọn đúng tổ hợp môn học lựa chọn phù hợp với định hướng nghề nghiệp của bản thân.

Thứ năm, giải quyết gốc rễ bài toán phân luồng: Đầu tư đồng bộ cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp chất lượng cao (nhất là mô hình trường trung học nghề) để cải thiện cả về năng lực tuyển sinh lẫn chất lượng đào tạo. Khi học nghề mang lại cơ hội việc làm và thu nhập tốt, áp lực đè nặng lên kỳ thi vào lớp 10 công lập sẽ tự khắc giải tỏa.

PV:Trân trọng cảm ơn ông!