Bảo vệ sự công bằng của điểm số

Điểm trung bình môn Toán giảm 3,34 điểm, từ 9,58 xuống 6,24; Lịch sử giảm 3,76 điểm, xuống 5,55; Sinh học giảm gần 3 điểm. Đặc biệt, lần thi đầu có 177 điểm 10 ở các môn, trong khi lần thi lại không có điểm 10.

Những con số ấy không chỉ cho thấy sự khác biệt giữa hai lần thi, mà đặt ra câu hỏi về độ tin cậy của điểm số.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT đang gánh một trọng trách rất lớn: Đánh giá kết quả 12 năm học, xét tốt nghiệp và là căn cứ quan trọng để xét tuyển đại học. Khi điểm số có thể quyết định cơ hội học tập và con đường tương lai của một người, sự công bằng của kỳ thi không thể chỉ được xem là yêu cầu kỹ thuật. Đó là yêu cầu của cả hệ thống giáo dục.

Sai phạm xảy ra tại một trường chất lượng cao của địa phương, nơi tập trung những học sinh có thành tích nổi bật và đội ngũ giáo viên được kỳ vọng cao. Đó lẽ ra phải là nơi người ta đặt niềm tin vào năng lực, sự tự trọng và giá trị của thành tích được tạo ra bằng thực lực. Vậy mà gian lận lại xảy ra trên quy mô lớn và khá công khai. Đáng lo không chỉ là hành vi vi phạm, mà còn là việc cơ chế giám sát đã không kịp thời ngăn chặn. Từ đó không thể không đặt câu hỏi: Liệu còn trường hợp nào tương tự?

Thí sinh đến điểm dự thi môn Ngữ văn tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang. Ảnh: TTXVN

Điểm số của một cá nhân có thể dao động bởi tâm lý, sức khỏe, đề thi và nhiều yếu tố khác. Nhưng khi sự khác biệt xuất hiện trên cả một nhóm lớn, câu chuyện đã vượt khỏi phạm vi năng lực của từng em. Khi ấy, điều cần xem xét không chỉ là điểm số, mà là độ tin cậy của phép đo.

Một kỳ thi quốc gia có rất nhiều khâu: Xây dựng và bảo mật đề, vận chuyển, bảo quản, tổ chức coi thi, giám sát, chấm thi, nhập dữ liệu, phân tích và công bố kết quả. Mỗi khâu đều phải có người chịu trách nhiệm và cơ chế kiểm soát. Ai sai, sai ở đâu phải được làm rõ, xử lý nghiêm theo quy định. Nhưng xử lý một vụ việc chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải nhìn vào những khoảng trống đã cho phép sai phạm xảy ra và trả lời câu hỏi: Hệ thống cần thay đổi thế nào để một sự việc tương tự không thể lặp lại?

Một kỳ thi tốt không chỉ cần chấm đúng, mà còn phải có khả năng tự phát hiện những điều bất thường. Công nghệ và dữ liệu có thể giúp phân tích phổ điểm, nhận diện những sai lệch đáng chú ý, đối chiếu kết quả giữa các nhóm thí sinh và phát hiện những dấu hiệu cần được kiểm tra. Hậu kiểm không nên chỉ bắt đầu khi có đơn thư hay phản ánh. Khi dữ liệu đã đủ lớn, những bất thường cũng phải được nhìn thấy sớm hơn.

Điều bị tổn thương trong một vụ gian lận thi cử, vì thế, không chỉ là kết quả của những bài thi. Đó là niềm tin và sự công bằng.

Một điểm số công bằng không chỉ đúng với người được điểm ấy, mà còn phải công bằng với những người khác. Khi một điểm số có thể quyết định ai được bước vào cánh cửa đại học, ai phải chọn một con đường khác, thì sự công bằng trong kỳ thi cũng là một phần của công bằng xã hội. Vì thế, câu hỏi “còn trường hợp tương tự nào nữa?” không phải để nghi ngờ tất cả, mà để chủ động tìm những điểm mù của hệ thống. Không nên chờ thêm một sự cố mới hoàn thiện cơ chế giám sát.

Cũng cần khẳng định: Không phải học sinh nào phải thi lại cũng là gian lận. Bảo đảm quyền lợi chính đáng cho thí sinh, đồng thời không để lọt sai phạm, là hai yêu cầu phải được thực hiện đồng thời. Những em không liên quan đến sai phạm phải được bảo vệ quyền lợi; những hành vi gian lận phải được xử lý nghiêm; và những lỗ hổng của hệ thống phải được khắc phục.

Trách nhiệm của ngành Giáo dục lúc này là lấy lại niềm tin vào thi cử. Với Trường THPT chuyên Tuyên Quang, việc lấy lại hình ảnh của một ngôi trường chuyên đào tạo học sinh giỏi càng đòi hỏi vụ việc phải được xử lý nghiêm túc, minh bạch. Nhưng rộng hơn, đây phải là dịp để nhìn lại toàn bộ cơ chế bảo đảm an toàn và công bằng cho một kỳ thi có ý nghĩa quốc gia.

Điểm số không chỉ là con số. Phía sau mỗi con số là công sức, cơ hội và đôi khi là cánh cửa vào đời của một con người. Bảo vệ sự công bằng của điểm số cũng chính là bảo vệ sự công bằng của cơ hội, và từ đó bảo vệ niềm tin vào giáo dục.