Cơ chế đặt hàng nhìn từ trung tâm văn hóa cấp tỉnh

Các trung tâm văn hóa tỉnh thường xuyên đối diện với câu hỏi, làm thế nào để có những tác phẩm nghệ thuật vừa có chất lượng vừa bảo đảm nhiệm vụ tuyên truyền mà lại gần gũi với thị hiếu người dân? Thực tế cho thấy, không ít chương trình nghệ thuật mang tính hàn lâm nhưng chưa được công chúng thấu cảm, trong khi những tiết mục dễ nghe, dễ cảm lại chưa đủ chiều sâu. Điều này đặt ra yêu cầu phải có sự định hướng thông qua các công cụ quản lý, trong đó, cơ chế đặt hàng đóng vai trò then chốt.

Tiết mục ca múa “Lễ hội Nghinh Ông - ngày vui biển, đảo” là tác phẩm được đặt hàng dành cho Lễ hội truyền thống Nghinh Ông Lại Sơn (đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang).

Nếu nhìn vào nền tảng vật chất của hoạt động sáng tạo, có thể thấy rõ một điểm yếu kéo dài: Mức thù lao cho sáng tác và biểu diễn hiện nay, đặc biệt ở các địa phương, còn quá thấp so với mặt bằng chung và chi phí sinh hoạt. Một cán bộ làm chuyên môn ở trung tâm văn hóa tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long từng chia sẻ rằng: Để dựng một chương trình ca múa nhạc chỉ có thể chi trả khoảng 300.000-500.000 đồng cho một ca khúc mới và mức tương tự cho ca sĩ biểu diễn mỗi chương trình. Rõ ràng, khoản chi này khó có thể gọi là đầu tư có chiều sâu. Vì vậy, nhiều nghệ sĩ buộc phải làm thêm nghề khác. Hình ảnh một diễn viên vừa biểu diễn vừa tranh thủ bán hàng bên ngoài rạp để trang trải cuộc sống không còn xa lạ. Khi đời sống chưa ổn định, việc dành thời gian dài để “thai nghén” một tác phẩm chất lượng gần như là điều không dễ dàng với văn nghệ sĩ.

Từ thực tế đó, các trung tâm văn hóa đã linh hoạt tìm hướng đi mới thông qua cơ chế đặt hàng gắn với xã hội hóa. Thay vì dàn trải nguồn lực, họ tập trung đầu tư cho những tác phẩm cụ thể, có mục tiêu rõ ràng. Dịp kỷ niệm 190 năm thành lập tỉnh An Giang vào năm 2022, tỉnh đã tổ chức cuộc thi sáng tác ca khúc và chủ động mời, đặt hàng các nhạc sĩ có tên tuổi. Kinh phí 2,2 tỷ đồng hầu hết được huy động từ nguồn xã hội hóa, cho phép mức thù lao cao hơn nhiều so với thông lệ. Kết quả, hàng loạt ca khúc mới ra đời, không chỉ đạt chất lượng nghệ thuật mà còn được công chúng đón nhận rộng rãi.

Các trung tâm văn hóa tỉnh cũng đã nỗ lực vận dụng cơ chế này một cách linh hoạt. Những chương trình nghệ thuật dịp Tết hoặc ngày lễ lớn thường đặt hàng 1-2 ca khúc mới. Nhiều trung tâm văn hóa chủ động đặt nhạc sĩ tên tuổi sáng tác bài hát về chủ đề thiết thực, ví như xây dựng nông thôn mới, với mức thù lao cao hơn so với thông thường. Các ca khúc không chỉ được biểu diễn trong chương trình mà còn lan tỏa trên mạng xã hội, trở thành điểm nhấn truyền thông cho địa phương. Điều này cho thấy, khi có đầu tư đúng mức, tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn có thể vừa phục vụ nhiệm vụ chính trị vừa chạm đến cảm xúc công chúng.

Tuy vậy, cơ chế đặt hàng hiện nay vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Trước hết là vấn đề lựa chọn đối tượng. Không ít cán bộ văn hóa thừa nhận rằng việc “chọn mặt gửi vàng” đôi khi mang tính cảm tính, thiếu tiêu chí rõ ràng. Nếu đặt hàng không đúng người, không đúng năng lực, sản phẩm tạo ra khó đạt kỳ vọng, thậm chí gây lãng phí nguồn lực. Bên cạnh đó, quy trình thẩm định và nghiệm thu tác phẩm còn thiếu chặt chẽ. Có trường hợp tác phẩm được đặt hàng nhưng sau khi hoàn thành lại không được sử dụng rộng rãi vì không phù hợp hoặc chất lượng chưa đạt. Một vấn đề khác mang tính căn cơ hơn là sự thiếu vắng một khung chính sách thống nhất. Hiện nay, cơ chế đặt hàng chủ yếu dựa vào sự linh hoạt của từng địa phương, chưa có quy định cụ thể về mức chi, quy trình hay trách nhiệm các bên. 

Nhìn thực tiễn, cần xem cơ chế đặt hàng trở thành công cụ chiến lược trong phát triển văn nghệ ở cơ sở. Muốn vậy, cần xây dựng một hệ thống tiêu chí minh bạch, đặc biệt là mức đầu tư. Chỉ khi đó, những tác phẩm văn nghệ mới thực sự có khả năng “cắm rễ” sâu vào đời sống.