Cơ sở chính trị quan trọng thúc đẩy ngành xuất bản phát triển

Cách đây hơn 20 năm, Chỉ thị 42 ngày 25-8-2004 của Ban Bí thư về “nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản” được xem có vai trò quyết định tạo đà đưa ngành xuất bản phát triển ngoạn mục. Đây là thời điểm ngành Xuất bản thực sự chuyển mình trở thành một ngành kinh tế trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển, bước đầu hội nhập quốc tế. Đặc biệt, Chỉ thị 42 đưa ra chủ trương “đẩy mạnh xã hội hóa, huy động các nguồn lực để phát triển sự nghiệp xuất bản, in và phát hành”. Mô hình liên kết xuất bản ra đời từ chủ trương xã hội hóa ngành Xuất bản sau đó được cụ thể hóa ở Luật Xuất bản năm 2004. Từ đây, đối tác liên kết không còn phải “núp bóng” các nhà xuất bản với danh xưng là “đại lý phát hành” mà hoàn toàn được công khai tham gia vào quy trình xuất bản, được đứng tên chung với NXB khi “trình làng” xuất bản phẩm.

Biểu đồ tăng trưởng của ngành xuất bản từ năm 2004-2022.

Kết quả là năm 2004, toàn ngành xuất bản được khoảng 24.000 đầu sách, con số này đã tăng mỗi năm dao động từ 38.000 đến 40.000 đầu sách trong suốt những năm qua. Mặc dù tỷ lệ sách/người/năm đạt chậm so với mục tiêu đặt ra, song ngành xuất bản đã đáp ứng được nhu cầu của công chúng bạn đọc.

Kế thừa ưu điểm từ chủ trương trước đây, Chỉ thị 04 tiếp tục thể hiện sự nhất quán của Đảng trong lãnh đạo lĩnh vực xuất bản: Khẳng định xuất bản là vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân, là bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Xuất bản phải phục vụ nhiệm vụ chính trị - tư tưởng, tuyên truyền đường lối Đảng, chính sách Nhà nước, nâng cao dân trí, xây dựng con người, đấu tranh chống quan điểm sai trái.

Chỉ thị 04 tiếp tục yêu cầu nâng cao chất lượng toàn diện, tập trung cải thiện chất lượng nội dung (tính tư tưởng, khoa học, giáo dục, thẩm mỹ), đa dạng hóa đề tài. Muốn vậy, phải tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, biên tập viên có phẩm chất chính trị và chuyên môn cao; hiện đại hóa công nghệ in ấn, phát hành; phát triển hợp tác quốc tế, tiếp thu tinh hoa nhân loại.

Để ngành xuất bản phát triển lành mạnh, Chỉ thị 04 cũng giống Chỉ thị 42 đề ra nhiệm vụ tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm; bảo vệ bản quyền; chống in lậu, sách xấu, thương mại hóa thái quá.

Đại biểu tham quan trưng bày sách tại Triển lãm 80 năm thành tựu đất nước, tháng 8-2025. Ảnh: NGUYỄN CHẮT

Điểm mới của Chỉ thị 04 đó là xem xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục và đào tạo. Luận điểm này xuất phát từ thực tế ngành Xuất bản những năm qua dù có tăng trưởng nhưng không quá cao; thị trường xuất bản có mở rộng nhưng vẫn chưa đạt như kỳ vọng vì nhu cầu đọc không cao. Đặc biệt đối tượng học sinh, sinh viên dành tới 6 giờ/ngày trên internet nhưng lại dành ít thời gian đọc sách. Do vậy, chỉ khi việc đọc trở thành nhu cầu tự thân thì mới kéo ngành Xuất bản phát triển, nâng cao dân trí thực sự.

Chỉ thị 04 cũng nhấn mạnh xuất bản là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa. Trong Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cuối năm 2025, xuất bản là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, so với nhiều ngành khác, xuất bản chưa trở thành ngành công nghiệp mũi nhọn. Chính vì thế, cần có những giải pháp đột phá để nâng tầm vị thế và ảnh hưởng của xuất bản ở phương diện kinh tế lẫn tác động tích cực vào đời sống văn hóa.

Nhiều chuyên gia trong ngành Xuất bản đề nghị cần sớm nghiên cứu, thử nghiệm mô hình tập đoàn kinh doanh văn hóa do Nhà nước nắm quyền sở hữu, trong đó xuất bản là một lĩnh vực kinh doanh trụ cột. Vốn dĩ ngành Xuất bản cung cấp “nội dung gốc” cho hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, một khi có tiềm lực mạnh có thể cho ra đời nhiều xuất bản phẩm chất lượng, có sức hút lan tỏa.

Một điểm đáng chú ý trong Chỉ thị 04 là đồng ý đẩy mạnh hợp tác công-tư trong lĩnh vực xuất bản. Điều này góp phần tối ưu hóa lợi thế của Nhà nước cũng như khối tư nhân để thúc đẩy ngành xuất bản phát triển nhanh chóng. Chẳng hạn, nếu có dự án giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài, tư nhân có thể đầu tư để giới thiệu trong chiến lược ngoại giao văn hóa do Nhà nước chủ trì.

Chỉ thị 04 ra đời trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, do vậy đã đề ra nhiệm vụ xây dựng hạ tầng kỹ thuật số, nền tảng dữ liệu xuất bản số dùng chung toàn ngành; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đa dạng hóa sản phẩm xuất bản theo hướng số hóa. Đồng thời, Chỉ thị 04 cũng yêu cầu phát triển thư viện số.

Theo Cục Xuất bản, In và Phát hành, riêng năm 2025, xuất bản phẩm dạng điện tử là 5.218 xuất bản phẩm/khoảng 35 triệu lượt truy cập (tăng 49,3% về xuất bản phẩm và khoảng 66% về lượt truy cập so với năm 2024). Điều này cho thấy xuất bản điện tử đang mở rộng chiều kích văn hóa đọc, mở ra hướng phát triển đầy triển vọng. Những chủ trương về đẩy mạnh xuất bản số, văn hóa đọc số trong Chỉ thị 04 là cơ sở để sửa đổi Luật Xuất bản trong thời gian tới nhằm tạo hành lang pháp lý quản trị hiệu quả xuất bản điện tử.

Đại diện Công ty cổ phần sách Waka ký kết hợp tác với tác giả Hân Như (bên phải) phát hành ấn phẩm điện tử. Ảnh: NGỌC MAI

Trong bối cảnh các thế lực thù địch lợi dụng không gian mạng, bằng nhiều thủ đoạn tinh vi để tấn công vào nền tảng tư tưởng của Đảng, Chỉ thị 04 yêu cầu phải xử lý xuất bản phẩm chống phá Đảng, Nhà nước. Đồng thời, từ yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, ngành Xuất bản sẽ tăng cường xuất bản các sản phẩm phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, định hướng tư tưởng cho cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân.

Có thể khẳng định, Chỉ thị 04 với những chủ trương toàn diện, sát thực tế hiện nay, có tính định hướng lâu dài, được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy ngành Xuất bản phát triển lên tầm cao mới, đóng góp xứng đáng vào việc chấn hưng văn hóa, xây dựng nền kinh tế tri thức trong kỷ nguyên phát triển mới.