Giữ gốc văn hóa trong người trẻ trước vòng xoáy toàn cầu

“Bẫy” thuật toán và nguy cơ đánh mất căn tính trong thế giới ảo

Thế giới ngày nay không còn những bức tường ngăn cách tuyệt đối. Một bài hát K-pop vừa ra mắt tại một nước ở châu Á có thể ngay lập tức trở thành xu hướng dẫn đầu tại Hà Nội; một trào lưu TikTok từ châu Âu có thể làm thay đổi hành vi của một người trẻ Việt chỉ sau một đêm. Sự thẩm thấu văn hóa diễn ra với tốc độ ánh sáng, biến thế giới thành một “ngôi làng toàn cầu”. Tuy nhiên, đối với một bộ phận người trẻ - những người nhạy bén với cái mới nhưng chưa đủ độ “đằm” về trải nghiệm và bản lĩnh chính trị - sự giao thoa này thường dễ dẫn đến hiện tượng “hòa tan” thay vì “hòa nhập”.

Các bạn trẻ tham gia đồng diễn áo dài trong ngày hội Việt phục "Tóc Xanh Vạt Áo 2026" tại TP Hồ Chí Minh. Ảnh: MINH HÂN

Thực trạng đáng báo động hiện nay không chỉ nằm ở việc người trẻ sính ngoại, mà là sự lệch lạc trong nhận thức. Một số bạn trẻ có thể am hiểu tường tận về lịch sử các triều đại trong phim cổ trang nước ngoài nhưng lại mơ hồ về lịch sử dân tộc. Họ có thể nói ngoại ngữ trôi chảy, chèn tiếng lóng ngoại quốc vào mọi câu đàm thoại nhưng lại lúng túng khi phải viết một văn bản tiếng Việt đúng chuẩn mực. Sự “đồng hóa” này không đến từ một thế lực ép buộc nào, mà đến từ sự tự nguyện trong vô thức. Khi văn hóa ngoại lai được bao phủ bởi vẻ ngoài hào nhoáng của công nghệ, giải trí và sự “sang chảnh”, nó dễ dàng tạo ra một tâm lý tự ti về những giá trị truyền thống vốn bị một số người trẻ coi là cũ kỹ hoặc lỗi thời.

Đặc biệt, sự bùng nổ của các thuật toán mạng xã hội đang vô hình trung tạo ra những "hố đen" văn hóa. Các thuật toán như của TikTok, Facebook hay Instagram luôn ưu tiên hiển thị những nội dung bắt mắt, ngắn gọn và thường mang đậm dấu ấn giải trí phương Tây hoặc các quốc gia phát triển. Người trẻ bị bủa vây trong một “phòng phản chiếu”, nơi họ chỉ tiếp xúc với những trào lưu toàn cầu hóa đang thịnh hành nhất. Điều này tạo ra một áp lực đồng đẳng khủng khiếp: Nếu không mặc bộ cánh “streetwear”, không sử dụng những thuật ngữ mạng đang “hot”..., sẽ bị coi là lạc hậu. Cơn lốc số này không chỉ cuốn đi những thói quen cũ mà còn bào mòn cả khả năng thẩm định giá trị.

Nghiêm trọng hơn, mô hình kinh doanh dựa trên sự tương tác của các nền tảng mạng xã hội vô tình thúc đẩy các hành vi lệch chuẩn. Khi thuật toán ưu tiên những gì gây sốc, lạ và ngoại lai để giữ chân người dùng lâu nhất có thể, những giá trị văn hóa bền vững, vốn cần sự chiêm nghiệm và thời gian, thường bị lép vế. Một video livestream biểu diễn mạo hiểm hoặc bắt chước lố lăng các xu hướng nước ngoài có thể đạt triệu lượt xem trong vài giờ, trong khi một video tìm hiểu về ý nghĩa hoa văn thổ cẩm hay nhịp phách của ca trù... lại khó lòng tiếp cận được số đông. Sự bất đối xứng này khiến người trẻ dần hình thành tư duy “ăn xổi” trong văn hóa: Họ chọn những gì dễ tiêu thụ, dễ nổi tiếng mà quên mất việc bồi đắp căn tính dân tộc. Nếu không có một “bộ lọc” đủ mạnh, người trẻ rất dễ bị điều khiển bởi dòng chảy của các dòng mã máy tính, dần rời xa cội nguồn và đánh mất đi cái tôi dân tộc - thứ vốn là định danh để họ bước ra thế giới với vị thế riêng biệt.

Xây dựng “hệ miễn dịch” từ tư duy “gốc vững, cành vươn”

Để giúp người trẻ không bị đồng hóa, giải pháp không phải là đóng cửa cài then hay bài trừ cực đoan các yếu tố ngoại lai. Trong bối cảnh hội nhập, việc khước từ văn hóa thế giới là một sự tự sát về mặt tri thức. Thay vào đó, cần xây dựng cho giới trẻ một “hệ miễn dịch văn hóa” tự thân. Điều này bắt đầu từ việc thay đổi cách tiếp cận di sản: Biến văn hóa thành một thực thể sống động, có sức hút và mang hơi thở thời đại. Thực tế cho thấy, khi được trao quyền và cảm hứng, thế hệ Gen Z không chỉ là người tiêu thụ mà đã trở thành những đại sứ văn hóa đầy sáng tạo trên không gian số.

Các bạn trẻ trải nghiệm tương tác thư viện điện tử với nhiều hình ảnh lịch sử được phục dựng trong Dự án “Sao đầu mũ”. Ảnh: KIỀU OANH

Minh chứng rõ nét là sự nở rộ của các dự án sáng tạo thuần Việt do người trẻ làm chủ. Dự án "Nét Việt Nam - Hành trình Gen Z về làng" ra mắt năm 2025 là một ví dụ, khi các bạn trẻ không ngại lặn lội đến các làng nghề truyền thống để kể lại câu chuyện về tranh Đông Hồ hay dệt lụa bằng ngôn ngữ hình ảnh hiện đại, thu hút hàng triệu lượt tương tác...

Dự án “GenZ dệt ZènG” của nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Thành phố Hồ Chí Minh, với thông điệp “từ sợi dệt đến vệt số”,  thông qua các công nghệ mới như số hóa họa tiết hoa văn, các clip đa phương tiện…, các bạn trẻ giới thiệu đến người xem những nét đẹp, vẻ độc đáo của nghề dệt Zèng, dòng thổ cẩm của người dân tộc thiểu số Tà Ôi (TP Huế) vốn đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2016.

Bên cạnh đó, vai trò của gia đình và nhà trường trong việc định hướng thẩm mỹ là vô cùng quan trọng. Cần khuyến khích tư duy phản biện để người trẻ biết chọn lọc tinh hoa, tiếp thu những cái hay, cái tiến bộ của nhân loại nhưng vẫn giữ được “phần hồn” Việt. Một người trẻ hiểu sâu về ý nghĩa của chiếc áo dài, biết tự hào về sự tinh tế trong ẩm thực quê hương hay sự nhân văn trong các phong tục thờ cúng tổ tiên... sẽ tự nhiên có sức đề kháng với các luồng văn hóa độc hại. Các nghệ sĩ trẻ đưa xẩm, hát xoan vào nhạc điện tử, hay những dự án như "Hoa văn Đại Việt" số hóa họa tiết cổ, chính là những "chiến lũy" bảo vệ bản sắc hiệu quả. Họ không thuyết giảng đạo đức, họ chứng minh rằng văn hóa Việt Nam là một kho tàng tài nguyên vô tận cho sự sáng tạo và đẳng cấp quốc tế.

Cuộc chiến chống đồng hóa thực chất là cuộc chiến giành lại sự tự tin dân tộc. Chúng ta hội nhập để vươn tầm, để đóng góp giá trị của Việt Nam vào bức tranh chung của nhân loại, chứ không phải để biến mình thành một cái bóng mờ nhạt của một nền văn hóa khác. Giữ được bản sắc chính là giữ được sức mạnh nội sinh, là tấm hộ chiếu quyền năng để người trẻ Việt Nam tự tin khẳng định mình trên trường quốc tế.

Một người trẻ tự hào thốt lên "Tôi là người Việt Nam" với một sự hiểu biết sâu sắc về cội nguồn, khi đó, văn hóa ngoại lai sẽ không còn là mối đe dọa, mà trở thành chất xúc tác để bản sắc Việt tỏa sáng rực rỡ hơn trong dòng chảy nhân loại. Chỉ khi “gốc” vững chắc, những “cành” non mới có thể tự tin vươn xa mà không bao giờ sợ lạc lối.