Hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, đặt hàng sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học, nghệ thuật

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đã bộc lộ nhiều vướng mắc khiến chính sách chưa phát huy hiệu quả. Phóng viên Báo Quân đội nhân dân có cuộc trao đổi với Nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Trần Thị Thu Đông, Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học, nghệ thuật (VHNT) Việt Nam, Chủ tịch Hội NSNA Việt Nam, nhằm làm rõ hơn thực tiễn triển khai cơ chế hỗ trợ, đặt hàng sáng tác VHNT hiện nay.

Chưa tương thích với đặc thù sáng tạo văn nghệ

Phóng viên (PV): Nhiều năm qua, trên các diễn đàn, nhiều chuyên gia, văn nghệ sĩ kiến nghị Đảng, Nhà nước quan tâm hỗ trợ, đặt hàng sản phẩm VHNT. Vì sao cơ chế hỗ trợ, đặt hàng lại quan trọng như vậy, thưa bà?

NSNA Trần Thị Thu Đông: Hỗ trợ là hình thức Nhà nước tạo điều kiện, khuyến khích và chia sẻ một phần nguồn lực nhằm giúp văn nghệ sĩ sáng tạo. Khoản hỗ trợ này không gắn chặt với một sản phẩm cụ thể ngay từ đầu, mà được triển khai thông qua các chương trình như hỗ trợ sáng tác, hỗ trợ công bố, quảng bá, tổ chức trại sáng tác, tổ chức đi thực tế hoặc xét trao tặng giải thưởng. Bản chất của cơ chế hỗ trợ là thể hiện sự quan tâm, chăm lo của Đảng và Nhà nước cho đội ngũ văn nghệ sĩ hoàn thiện tác phẩm, dù nguồn lực này chưa thể bao quát đầy đủ chi phí thực hành sáng tạo.

Tác phẩm múa "Ballet Kiều" được Nhà nước đặt hàng. Ảnh: LÊ THÚY

Đặt hàng là cơ chế mà Nhà nước, với tư cách là đơn vị đặt hàng, chi trả toàn bộ chi phí để tạo ra tác phẩm, từ đi lại, ăn ở, trang thiết bị, vật tư... nhằm chủ động tạo ra những sản phẩm cụ thể theo mục tiêu đã định. Với đặc thù lao động nghệ thuật, văn nghệ sĩ thường phải mất thời gian, công sức đi thực tế, tìm tư liệu, thậm chí chờ đợi điều kiện thời tiết phù hợp như trong sáng tác nhiếp ảnh, cho nên toàn bộ chi phí vật chất lẫn công sức sáng tạo này đều được tính vào kinh phí tạo nên tác phẩm.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xem cơ chế đặt hàng phải được thực hiện một cách đột phá. Ngày 24-4-2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam nhằm cụ thể hóa chủ trương của Nghị quyết số 80-NQ/TW. Điều 8 của Nghị quyết Quốc hội đã nêu rõ về một số hoạt động sáng tạo sản phẩm văn hóa, văn nghệ được đặt hàng. Đồng thời hỗ trợ kinh phí sáng tạo, phổ biến các công trình, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật.

PV: Từ thực tiễn, bà đánh giá như thế nào về việc triển khai cơ chế hỗ trợ, đặt hàng sáng tác hiện nay?

NSNA Trần Thị Thu Đông: Trên thực tế, số lượng tác phẩm VHNT được triển khai theo đúng nghĩa đặt hàng hiện nay còn khá hạn chế; phần lớn hoạt động sáng tác của văn nghệ sĩ vẫn dựa vào cơ chế hỗ trợ thông qua các hội chuyên ngành Trung ương. Ở địa phương, hoạt động hỗ trợ sáng tác tập trung vào hai nguồn chính. Thứ nhất là kinh phí phát triển sự nghiệp văn hóa, được Nhà nước giao nhiệm vụ hằng năm trên cơ sở kế hoạch do hội đề xuất, phục vụ tổ chức sự kiện, giải thưởng và các hoạt động chuyên môn; khi phát sinh nhiệm vụ đột xuất có thể được bổ sung riêng. Thứ hai là kinh phí hỗ trợ sáng tạo VHNT do Trung ương cấp, phân bổ theo quy mô hội viên, dùng để hỗ trợ sáng tác, tổ chức trại sáng tác, công bố tác phẩm, bồi dưỡng, đào tạo và triển khai các hoạt động khu vực.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, cơ chế hỗ trợ, đặt hàng hiện nay vẫn còn nhiều vướng mắc. Một trong những khó khăn đó là việc giải ngân kinh phí thường chậm trễ, thậm chí có trường hợp kinh phí của cả năm đến cuối năm mới được cấp hoặc chỉ được cấp một phần, gây ra nhiều bất cập cho các hội VHNT trong việc triển khai, thực hiện nhiệm vụ được giao cũng như bảo đảm quyền lợi cho hội viên.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Thị Thu Đông.

PV: Bà có thể lý giải cụ thể vì sao hỗ trợ, đặt hàng là một chính sách thiết thực nhưng chưa thực sự đi vào cuộc sống?

NSNA Trần Thị Thu Đông: Trước hết do cơ chế và thủ tục thực hiện còn khá phức tạp, nặng về quản lý hành chính hơn là tạo điều kiện cho hoạt động sáng tạo, khiến quá trình triển khai chưa thật sự linh hoạt. Nhiều nguồn lực được thiết kế để hỗ trợ sáng tác, nhưng khi đi vào thực tế lại phải qua nhiều tầng nấc thẩm định, phê duyệt và kiểm soát, làm giảm quyền chủ động của các hội VHNT.

Cùng với đó, cơ chế và chính sách dành cho lĩnh vực VHNT còn thiếu sự đồng bộ. Nhiều nơi vẫn chủ động tìm giải pháp như xã hội hóa hay lồng ghép vào kinh phí quảng bá để hỗ trợ, đặt hàng sáng tác, nhưng để có cơ sở thực hiện lại cần có nghị quyết của HĐND tỉnh, thành phố, điều mà không phải địa phương nào cũng thực hiện. Khi chưa có những quy định rõ ràng, thống nhất, cụ thể về cách thức thực hiện, mỗi đơn vị, mỗi địa phương lại có cách hiểu và vận dụng khác nhau, dẫn đến sự thiếu nhất quán trong triển khai, ảnh hưởng đến hiệu quả chung của chính sách. 

Một vấn đề nan giải hiện nay là xây dựng định mức kinh tế kỹ thuật cho hoạt động sáng tác VHNT. Đây là căn cứ quan trọng để thiết lập dự toán và triển khai các nhiệm vụ đặt hàng. Tuy nhiên, khác với những lĩnh vực sản xuất thông thường, sáng tạo VHNT mang tính đặc thù, giá trị của tác phẩm không thể đo bằng số trang hay số chữ như trong văn học, mà nằm ở chất lượng nghệ thuật và chiều sâu tư tưởng. Vì vậy, nếu quy định một đơn giá chung cho mỗi bài thơ hay mỗi trang văn thì rất khó phản ánh đúng giá trị sáng tạo của từng tác phẩm. Từ đó khiến cơ chế hỗ trợ và đặt hàng chưa phát huy hết hiệu quả trong thực tiễn.

Trao quyền chủ động

PV: Theo bà, hiện nay cần có sự thay đổi ra sao để tháo gỡ khó khăn trong triển khai cơ chế hỗ trợ, đặt hàng?

NSNA Trần Thị Thu Đông: Trước hết, cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng tôn trọng đặc thù sáng tạo, giảm bớt cách tiếp cận nặng về thủ tục hành chính. Không thể đặt văn nghệ sĩ vào tình trạng vừa sáng tác vừa phải xử lý quá nhiều hồ sơ, chứng từ, bởi điều đó trực tiếp ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo và chất lượng tác phẩm. Cơ chế hỗ trợ, đặt hàng cần minh bạch, đúng mục tiêu, hướng tới việc tạo ra những tác phẩm có giá trị thực sự về tư tưởng và nghệ thuật, thay vì chạy theo hình thức hay áp lực giải ngân. Quá trình triển khai cũng cần linh hoạt, tránh áp dụng máy móc các quy trình như trong lĩnh vực sản xuất.

Quan trọng hơn là cần tăng quyền tự chủ cho hội VHNT, giảm cơ chế xin-cho để các hội chủ động hơn trong tổ chức hoạt động và định hướng sáng tác. Nên giao nguồn kinh phí ổn định và cho phép sử dụng linh hoạt căn cứ vào kết quả thực hiện thực tế theo các giai đoạn để giải ngân thay vì kiểm soát chi tiết từng khoản chi. Khi được trao quyền đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng, các hội sẽ phát huy tốt hơn vai trò trung gian chuyên môn.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh hợp tác công-tư trong lĩnh vực VHNT, coi nguồn lực từ Nhà nước như một hình thức góp vốn cùng khu vực tư nhân, thay vì chỉ là cấp phát. Ngoài nguồn ngân sách, Nhà nước còn có lợi thế về uy tín, hệ thống tổ chức, cơ sở vật chất và khả năng điều phối, những yếu tố có thể kết hợp với sự linh hoạt, nhạy bén của các đơn vị tư nhân để tạo ra nhiều tác phẩm có quy mô và chất lượng cao, qua đó thúc đẩy sáng tạo sản phẩm VHNT chuyên nghiệp hơn, hiệu quả hơn.

PV: Theo bà, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách ra sao để việc hỗ trợ và đặt hàng sáng tác đạt được hiệu quả như Nghị quyết số 80-NQ/TW đề ra?

NSNA Trần Thị Thu Đông: Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 đặt nền tảng để hoàn thiện cơ chế hỗ trợ và đặt hàng thống nhất. Nghị quyết cho phép thí điểm áp dụng cơ chế khoán chi kinh phí từ ngân sách Nhà nước, cho phép các hội VHNT Trung ương, địa phương nói riêng và các đơn vị trong ngành văn hóa được linh hoạt sử dụng ngân sách được cấp, mang lại hiệu quả cao nhất. Nghị quyết của Quốc hội cũng cho thí điểm thành lập quỹ văn hóa, nghệ thuật theo mô hình công-tư để tài trợ, hỗ trợ, đầu tư các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, các chương trình, dự án có tính đột phá, có tiềm năng thị trường và thương mại, khả năng lan tỏa và tác động xã hội. Như vậy, sự hỗ trợ của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ đã mở rộng sang cả đối tượng tư nhân, hứa hẹn sẽ tạo ra sinh khí mới trong đời sống văn hóa thời gian tới.

Theo Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ quy định chi tiết về cơ chế hỗ trợ, đặt hàng, thí điểm áp dụng cơ chế khoán chi... Hy vọng các quy định chi tiết sẽ sớm được ban hành, sát với thực tế để tháo gỡ những điểm nghẽn lâu nay. 

PV: Trân trọng cảm ơn bà!