Hoàn thiện quy định pháp luật về quản lý hoạt động xuất, nhập khẩu hóa chất

Hiện nay, cùng với Luật Hóa chất, Nghị định số 113/2017/NĐ-CP và các Thông tư hướng dẫn đã hình thành một hệ thống quy định quản lý hóa chất tương đối toàn diện trong các lĩnh vực từ trung ương đến địa phương như: Việc quản lý chặt chẽ các hoạt động hợp pháp liên quan đến tiền chất công nghiệp (các hóa chất được sử dụng làm nguyên liệu, dung môi, chất xúc tiến trong nghiệp (các hóa chất được sử dụng làm nguyễn liệu, dung môi, chất xúc tiến trong sản xuất, nghiên cứu khoa học, phân tích, kiểm nghiệm, đồng thời là các hóa chất không thể thiếu trong quá trình điều chế, sản xuất chất ma túy) nhằm không để tội phạm lợi dụng để sản xuất các chất ma túy bất hợp pháp, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm ma túy, giúp củng cổ an ninh, trật tự, an toàn xã hội của đất nước.

Quản lý chặt chẽ các tiền chất thuốc nổ không để các thành phần xấu sử dụng sản xuất thuốc nổ trái phép ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trất tự, an toàn và phát triển kinh tế - xã hội (tiền chất thuốc nổ là các hóa chất lưỡng dụng vừa làm nguyên liệu phục vụ cho nhiều ngành sản xuất vừa là nguyên liệu phục vụ sản xuất vật liệu nổ công nghiệp, do tiền chất thuốc nổ là hóa chất nguy hiểm, mang tính oxy hóa mạnh nên khả năng cháy nồ rất lớn và có thể xảy ra bất cứ lúc nào nếu có tác nhân gây nổ).

Hoạt động sản xuất, kinh doanh hóa chất nguy hiểm của doanh nghiệp hiện nay được quản lý dựa trên nguyên tắc tiền kiểm thông qua thực hiện các thủ tục hành chính áp dụng đối với hóa chất cấm, hóa chất hạn chế sản xuất, kinh doanh hoặc hóa chất sản xuất, kinh doanh có điều kiện tùy theo mức độ nguy hiểm của hóa chất. Cụ thể: Đối với hóa chất cấm, trong trường hợp đặc biệt để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phòng, chống dịch bệnh, việc sản xuất hóa chất thuộc Danh mục hóa chất cấm (bao gồm 18 hóa chất hoặc nhóm hóa chất) phải được Thủ tướng Chính phủ cho phép.

Hoạt động xuất, nhập khẩu hóa chất được quản lý bằng việc cấp Giấy phép xuất nhập khẩu hóa chất đối với hóa chất Bảng, hóa chất là tiền chất công nghiệp, tiền chất thuốc nổ và vật liệu nổ công nghiệp; xác nhận khai báo hóa chất đối với 1.156 hóa chất hoặc nhóm hóa chất nguy hiểm khác.

Chưa quy định rõ ràng và chính xác phạm vi và đối tượng áp dụng các hoạt động quản lý, cụ thể như: chưa phân định được hóa chất và các sản phẩm hàng hóa chứa hóa chất; chưa phân định cụ thể hoạt động sản xuất hóa chất và các hoạt động phối trộn, pha loãng hóa chất; khái niệm về hóa chất độc chưa phù hợp thực tế...

Hàng năm, các cơ quan quản lý đều tổ chức các đoàn kiểm tra, thanh tra và tiến hành xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vì phạm trong lĩnh vực hóa chất. Theo đó, từ năm 2008 đến 2020, các địa phương đã tổ chức 502 cuộc thanh tra và 3.322 cuộc kiểm tra, xử lý tổng số 1.175 vụ vi phạm, phạt tiền 6.015.535.000 đồng. Bộ Công Thương (Cục Hoá chất) từ năm 2011 đến năm tháng 7 năm 2024 đã tiến hành 386 cuộc thanh tra, kiểm tra theo kế hoạch và kiểm tra đột xuất (trong đó 08 cuộc thanh tra chuyên ngành); tổng số tiền xử phạt và thu hồi nộp ngân sách nhà nước là 4.003.499.733 đồng. Tổng cục Quản lý thị trường từ năm 2008 đến năm 2020 đã kiểm tra tổng số 4.238 vụ; số vụ vi phạm: 2.426 với tổng số tiền xử phạt là 40.139.496.000 đồng. Một số hành vi vi phạm phổ biến như: Vi phạm về yêu cầu nhà xưởng, kho chứa; không thực hiện phân khu, sắp xếp theo tính chất của hóa chất; sản xuất, kinh doanh hóa chất nhưng không có Giấy chứng nhận, Giấy phép hoặc không đúng nội dung ghi trên Giấy chứng nhận, Giấy phép; không lập phiếu an toàn hóa chất bằng tiếng Việt...

Tuy nhiên, theo đánh giá của Bộ Công Thương các quy định về hoạt động sử dụng hóa chất hiện nay chưa tương xứng với mức độ rủi ro khi so sánh với các hoạt động sản xuất, kinh doanh hóa chất. Các doanh nghiệp sử dụng hóa chất hoạt động trong nhiều ngành nghề khác nhau, có những đơn vị sử dụng hóa chất với lượng lớn, tiềm ẩn nguy cơ rủi ro, thực tế đã có nhiều sự cố hóa chất xảy ra tại các cơ sở sử dụng hóa chất. Hiện nay, các tổ chức, cá nhân sử dụng hoá chất ít bị ràng buộc, điều chỉnh bởi quy định pháp luật về hoá chất, nên mức độ quan tâm và hiểu biết quy định về quản lý hóa chất chưa cao, chưa đáp ứng được mục tiêu quản lý hoá chất. Nhiều hóa chất nguy hiểm bị sử dụng sai mục đích (hóa chất công nghiệp nhưng sử dụng trong chế biến thực phẩm; tiền chất công nghiệp có nguy cơ sử dụng trong pha chế chất ma túy trái quy định, hóa chất trong lĩnh vực công nghiệp và thực phẩm bị lạm dụng trong vui chơi giải trí...) gây ra nhiều khó khăn cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp...

Do đó, trong dự thảo Nghị định quy định về quản lý hoạt động hóa chất và hóa chất nguy hiểm trong sản phầm, hàng hóa trình Chính phủ bổ sung các quy định về điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất; khai báo hóa chất nhập khẩu; điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất có điều kiện; xuất khẩu, nhập khẩu hóa chất có điều kiện; điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất cần kiểm soát đặc biệt...