Kết nối văn hóa đọc: Phát huy di sản Phật giáo thời Trần

Trong hào khí Đông A, Phật giáo, với dòng chủ lưu Thiền phái Trúc Lâm, đã trở thành mạch nguồn tinh thần hun đúc ý chí tự cường và bản lĩnh dân tộc suốt nhiều thế kỷ. Cuốn chuyên khảo “Giá trị văn hóa phi vật thể Phật giáo thời Trần: Bảo tồn và phát huy trong xã hội Việt Nam hiện nay” (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2025) do TS Đỗ Vũ Phương Anh chủ biên, PGS, TS Chu Văn Tuấn đồng chủ biên góp phần soi chiếu hệ giá trị tinh thần đặc sắc của thời đại Đông A trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.

Bìa cuốn sách.

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Thiền phái Trúc Lâm hay các thiền sư thời Trần, song cuốn sách tạo dấu ấn bởi sự kết hợp nghiên cứu giữa chư tăng ni với các cư sĩ, nhân sĩ, trí thức; giữa chuyên gia Phật học với chuyên gia kinh tế, quản trị học; giữa tổ chức tôn giáo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Từ cách tiếp cận giá trị văn hóa phi vật thể, các tác giả đi vào chiều sâu tinh thần của Phật giáo thời Trần trên nhiều lĩnh vực như tư tưởng, triết lý, đạo đức, lối sống, tinh thần nhập thế, văn học, nghệ thuật, nghi lễ...

Một trong những điểm nhấn của cuốn sách là việc lý giải vì sao Phật giáo thời Trần có thể hòa nhập sâu sắc vào đời sống dân tộc đến vậy. Nhóm tác giả không chỉ nhìn từ góc độ tín ngưỡng mà còn đặt vấn đề trong bối cảnh lịch sử, xã hội và tâm thức Đại Việt thời bấy giờ. Giữa thế kỷ 13, khi Đại Việt liên tiếp đối diện với những cuộc xâm lăng từ đế chế Mông-Nguyên, văn hóa và tinh thần trở thành nguồn sức mạnh đặc biệt để hun đúc ý chí dân tộc. Trong bối cảnh ấy, Phật giáo Trúc Lâm không lựa chọn con đường thoát ly thực tại mà đồng hành với vận mệnh đất nước. Tinh thần nhập thế của Phật giáo thời Trần vì thế mang sắc thái rất riêng: Tu hành nhưng không xa rời nhân dân, giác ngộ nhưng không tách khỏi trách nhiệm với non sông xã tắc.

Từ tinh thần hộ quốc an dân; tinh thần Phật giáo nhập thế, “hòa quang đồng trần” đến tư tưởng Phật tức tâm; tinh thần đạo đức quảng đại, từ bi; các tác giả cho thấy Phật giáo Trúc Lâm đã hình thành nên hệ giá trị vừa mang chiều sâu thiền học, vừa gắn chặt với đời sống dân tộc, góp phần tạo nên sức mạnh tinh thần để Đại Việt vượt qua những thử thách của lịch sử. Trong từng trang sách, người đọc có thể cảm nhận rõ tinh thần của thời Trần: Đạo và đời không tách rời nhau. Các vị vua vừa là nhà chính trị, nhà quân sự, đồng thời cũng là những thiền giả uyên thâm. Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, đặc biệt là Phật hoàng Trần Nhân Tông không chỉ để lại dấu ấn trong lịch sử giữ nước mà còn định hình nên bản sắc văn hóa Việt.

Không chỉ dừng ở nhận diện giá trị, tác phẩm còn đặt ra nhiều giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phi vật thể Phật giáo thời Trần trong đời sống đương đại. Từ việc tôn vinh Phật hoàng Trần Nhân Tông, bảo tồn lễ hội, nghi lễ Phật giáo truyền thống, đến phát huy giá trị văn hóa Trúc Lâm qua giáo dục, nghệ thuật, du lịch văn hóa, tâm linh..., các tác giả đều đưa ra những giải pháp mang tính thực tiễn.

Khép lại hơn 300 trang sách, điều đọng lại không chỉ là những tri thức về Phật giáo thời Trần hay Thiền phái Trúc Lâm, mà sâu hơn là cảm nhận về sức sống lâu bền của các giá trị tinh thần dân tộc. Sau hơn 7 thế kỷ, những tư tưởng của Phật giáo thời Trần vẫn âm thầm chảy trong đời sống văn hóa Việt Nam. Để từ đó, cuốn sách gợi nhắc rằng: Giữ gìn di sản không chỉ là bảo tồn những gì thuộc về quá khứ, mà còn là gìn giữ những giá trị soi sáng cho dân tộc hôm nay và mai sau.