Khi nghệ sĩ chọn ở lại làng nghề

Nếu trước đây, những người thợ giỏi thường rời làng lên thành phố tìm việc thì nay ngày càng có nhiều họa sĩ, nhà thiết kế được đào tạo bài bản lựa chọn trở về hoặc gắn bó lâu dài với làng nghề.

Với các họa sĩ và nhà thiết kế, kỹ thuật thủ công độc đáo của làng nghề là nền tảng để tạo ra những sản phẩm khác biệt, đáp ứng xu hướng tiêu dùng đề cao tính bền vững và bản sắc văn hóa. Họ mang tư duy thiết kế mới, khả năng nắm bắt thị trường và cách kể câu chuyện cho sản phẩm.

Họa sĩ Đặng Cao Cường chia sẻ về sơn mài với học sinh đến tham quan, trải nghiệm.

Ở chiều ngược lại, nhiều làng nghề tuy có tay nghề tinh xảo nhưng lại gặp khó trong việc đổi mới mẫu mã và tiếp cận khách hàng. Khi nghệ nhân đóng góp kỹ thuật chế tác, còn nghệ sĩ mang đến ý tưởng và tư duy thị trường, hai bên tạo nên một mối quan hệ bổ trợ cho nhau. Nhờ đó, sản phẩm làng nghề có cơ hội chuyển từ những mặt hàng lưu niệm phổ thông sang các dòng sản phẩm có giá trị cao hơn, có thể vươn ra thị trường quốc tế.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản và Hàn Quốc cho thấy, sự kết nối giữa nghệ sĩ đương đại với làng nghề có thể tạo ra những chuyển biến thực chất. Tại các vùng nghề sơn mài truyền thống như Wajima (Nhật Bản) và Wonju (Hàn Quốc), các chương trình mời nhà thiết kế đến làm việc cùng nghệ nhân đã giúp sản phẩm thủ công bước vào phân khúc nội thất cao cấp và các phòng trưng bày nghệ thuật quốc tế, thay vì chỉ dừng lại ở thị trường quà lưu niệm. Di sản vì thế không bị "đóng khung" trong quá khứ mà tiếp tục được tái tạo, thích ứng và phát triển trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, nỗ lực của các nghệ sĩ vẫn chưa đủ để tạo nên sự thay đổi trên diện rộng nếu thiếu sự hỗ trợ từ chính sách. Việc nghệ sĩ về làng giúp phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường, nhưng để mô hình này được duy trì và nhân rộng, cần có các chương trình đào tạo gắn với làng nghề, cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và những không gian hỗ trợ sáng tạo ngay tại địa phương.

Tại làng nghề sơn mài Hạ Thái (xã Hồng Vân, TP Hà Nội), họa sĩ Đặng Cao Cường là một trong những người lựa chọn trở về làng nghề sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Anh nhận thấy nhiều bạn cùng nghề thường đứng trước hai lựa chọn là theo đuổi nghệ thuật thuần túy hoặc làm sản phẩm chạy theo thị trường. Với anh, gắn bó với làng nghề là con đường thực tế hơn, vừa có thể tiếp tục sáng tác, vừa tạo được thu nhập ổn định.

Gần 20 năm gắn bó với làng Hạ Thái, anh cùng một nhóm họa sĩ đã phát triển các dòng sản phẩm trang trí, đồ nội thất ứng dụng và tổ chức những buổi trải nghiệm nghề sơn mài dành cho học sinh, khách quốc tế. Theo anh, mục tiêu của các hoạt động này không phải để kiếm tiền từ du lịch mà nhằm quảng bá chất liệu sơn mài, kỹ thuật truyền thống của làng Hạ Thái, đồng thời duy trì chuỗi sản xuất giữa các hộ làm nghề trong làng.

Họa sĩ Đặng Cao Cường cho rằng những việc mình làm chỉ là cách để “giữ nghề và phát triển tiếp những gì đang khó khăn”. Theo anh, để làng nghề thực sự phát triển bền vững vẫn cần một chiến lược dài hạn từ chính quyền địa phương. Dẫu vậy, mô hình của anh và các nghệ sĩ đang đồng hành với làng sơn mài Hạ Thái đã mở ra một hướng đi khả thi cho nhiều bạn trẻ tốt nghiệp ngành mỹ thuật, giúp họ vừa theo đuổi sáng tạo, vừa có thu nhập ổn định và tiếp tục gắn bó với nghề.