Mở rộng cửa đón người tốt-việc tốt vào tác phẩm văn học-nghệ thuật

Đây là một điều đáng suy nghĩ, đặc biệt khi theo thời gian, đến hôm nay, chúng ta có thể thấy đang thiếu những nhân vật tiêu biểu, những hình tượng tốt đẹp trong VHNT có sức cảm hóa mạnh mẽ.

1. Từ những năm kháng chiến, hình ảnh chị Võ Thị Sáu kiên cường trong bài hát “Biết ơn chị Võ Thị Sáu” của nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn, người chiến sĩ xả thân trong “Bế Văn Đàn sống mãi” (Huy Du)... đã thấm vào tình yêu non nước của đông đảo người nghe qua nhiều thế hệ. Đến với những ca khúc đó, khán giả được sống với cảm xúc hào hùng, lòng ngưỡng mộ, kính phục sự quên mình dâng hiến của lớp lớp những con người ra đi trong thời chiến.

Cũng tương tự, khi ta nhắc đến tác phẩm: Truyện ký “Sống như anh” của Trần Đình Vân viết về người anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi... Nhiều tác phẩm VHNT có tính hư cấu hoặc phát triển nhiều thêm từ nguyên mẫu ngoài đời, cũng hòa mạch ngợi ca, tôn vinh những tấm gương ưu tú. Đông đảo văn nghệ sĩ thời kỳ chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ đều đã tạc nên những hình tượng, biểu tượng như vậy. Bạn đọc, người xem có được những chỗ dựa tinh thần ấy qua các bài thơ: “Đồng chí” của Chính Hữu, “Tây Tiến” của Quang Dũng, “Dáng đứng Việt Nam” của Lê Anh Xuân...; truyện ngắn “Cỏ non” của Hồ Phương; các bài ca: “Tôi người thợ lò” của Hoàng Vân, “Đưa cơm cho mẹ đi cày” của Hàn Ngọc Bích, “Những ánh sao đêm” của Phan Huỳnh Điểu... Rồi những bức tranh “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng, “Nữ dân quân vùng biển” của Trần Văn Cẩn...; hay nhân vật chị Tư Hậu trong bộ phim cùng tên của đạo diễn Phạm Kỳ Nam và Trần Thiện Liêm, phim “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” của đạo diễn NSND Hải Ninh...; cũng có thể kể đến vở kịch “Đại đội trưởng của tôi” (Đào Hồng Cẩm), vở kịch “Sống mãi tuổi 17” (Lưu Quang Vũ)...

Công chúng tham quan Triển lãm "Những tấm gương bình dị mà cao quý", tháng 5-2025. Ảnh: NAM NGUYỄN

Những tấm gương chiến đấu anh dũng, gương lao động đảm đang, sản xuất hăng say qua phim ảnh, sách truyện, vở diễn... có thể coi là nét đặc trưng của văn nghệ cách mạng, văn nghệ kháng chiến, của tinh thần sáng tác trong xây dựng xã hội chủ nghĩa. Đem đến niềm lạc quan, tin yêu, khơi dậy ý thức dâng hiến, tự soi, tự sửa để sống xứng đáng hơn với lớp người quên mình đi trước, những người đang hăng hái cống hiến xung quanh, nhiều tác phẩm đã góp phần xây dựng đời sống văn hóa, vun đắp vào quan điểm sống, lối sống lành mạnh, biết vì tập thể, vì cái chung của nhiều người trong đời sống xã hội thời chiến và khi bước vào hòa bình.

Sang thời kỳ đổi mới, đất nước mở cửa, sự rộng mở, đa dạng hóa cũng thể hiện sôi nổi trong sáng tác VHNT, bắt nguồn từ sự bung nở đa chiều của đời sống xã hội. Các đề tài thời hậu chiến, mở cửa, hội nhập; các chủ đề về đời sống cá nhân, riêng tư, muôn mặt xã hội với cả tốt lẫn xấu và những tiêu cực, suy thoái, biến động... được VHNT quan tâm khai thác. Tác phẩm về mảng đề tài “người tốt” có phần giảm đi, hoặc trong các tác phẩm văn xuôi, kịch, phim... có sự thể hiện đa dạng, phức tạp cả người tốt lẫn người xấu, người tốt đứng trước nhiều thách thức, trở ngại và những cuộc chiến đấu giữa đạo đức, nhân phẩm với tiền bạc, tha hóa quyền lực, tệ nạn xã hội...

2. Mới đây, PGS, TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam nhắc lại ý kiến của Thủ tướng Phạm Minh Chính, khuyến khích văn nghệ sĩ sáng tạo về các đề tài gương điển hình tiên tiến, gương người tốt-việc tốt. Theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, đây là giá trị truyền thống trong đời sống VHNT nước nhà. Ngày hôm nay, chúng ta cần tiếp nối bằng việc phát động phong trào sáng tác thường xuyên về những con người mới, về những người anh hùng cả trong xã hội hiện đại lẫn trong lịch sử dựng nước, giữ nước. Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân liên hệ đến phong trào học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được nhiều cấp, nhiều ngành và xã hội hưởng ứng thời gian qua, trong đó có các tác phẩm mới của văn nghệ sĩ thể hiện hình tượng Bác Hồ. Việc sáng tác về gương người tốt-việc tốt trong bối cảnh mới có thể khai thác những kinh nghiệm, mô hình, cách tổ chức từ phong trào này nhằm xây dựng và công bố, lan tỏa các tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực, thể loại.

Trao đổi với một số văn nghệ sĩ thế hệ mới đang sung sức, như nhà thơ Phạm Vân Anh (Cục Chính trị, Bộ tư lệnh Bộ đội Biên phòng), nhạc sĩ An Hiếu (Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội), NSƯT, đạo diễn Lê Nguyên Đạt (Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, Sân khấu Sen Việt)... họ đều có mối quan tâm chung là việc khai thác những đề tài mới về những tấm gương. Theo đó, trong Quân đội, Công an... các văn nghệ sĩ này đã đi vào tìm hiểu những gương người tốt ở khía cạnh hy sinh thầm lặng, với những góc riêng còn khuất lấp, còn ít được xã hội biết đến. Theo nhà thơ Phạm Vân Anh, việc truyền tải về những tấm gương tốt đẹp trong đời sống sẽ có thêm những nét mới lạ, tạo sức hút với bạn đọc, khán thính giả. 

3. Nhìn rộng ra, có thể triển khai nhiều cách làm sáng tạo và quy mô nhằm thúc đẩy hoạt động sáng tác VHNT về các đề tài người tốt-việc tốt, các tấm gương tiêu biểu trong tiến trình phát triển kinh tế-xã hội đất nước. Theo gợi ý của Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, thời gian tới, theo chủ trương của Đảng và Nhà nước, khi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là nơi quy tụ nhiều tổ chức chính trị, xã hội, quần chúng, trong đó có khối các hội VHNT, thì rất cần vai trò phát động của mặt trận để thúc đẩy các phong trào, các cuộc thi, vận động sáng tác nhằm đưa người tốt vào tác phẩm VHNT nhiều hơn.

Theo người viết bài này, rất cần định hướng của Đảng, Nhà nước; cần nhiều hoạt động khuyến khích các hội nghề nghiệp VHNT, các nhà hát, hãng phim, nhà xuất bản, các đơn vị báo chí, truyền thông để có sự vào cuộc, truyền tải rộng rãi về mảng đề tài này. Trong mấy năm qua, đã có những cuộc thi sáng tác ở các quy mô khác nhau với mục tiêu phát hiện, khai thác, tôn vinh những nét tốt, điều hay. Như Tạp chí Người Hà Nội từng tổ chức cuộc thi thơ về lực lượng cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, thi sáng tác ca khúc tôn vinh ngành báo, người làm báo. Hội Nhạc sĩ Việt Nam trong giai đoạn cả nước cam go chống dịch, cũng đã phát động việc sáng tác cổ vũ tinh thần phòng, chống dịch, trong đó có chủ đề tôn vinh những tấm gương hy sinh, cống hiến cho cộng đồng. Trong thời đại dịch Covid-19 kinh hoàng, nhiều hình ảnh đẹp, nghĩa cử cao cả với những gương mặt, dáng người, hành động đáng quý của các chiến sĩ Quân đội, Công an, y, bác sĩ, người hoạt động thiện nguyện, những người hỗ trợ gạo, người may khẩu trang... đã đi vào phim ảnh, thơ ca, nhạc họa. Tình thương con người, nghĩa đồng bào, tinh thần thép, sức chịu đựng đã sáng lên qua rất nhiều những gương mặt đó. Như vậy có thể thấy, vào những hoàn cảnh đặc biệt, với sự tự thôi thúc của văn nghệ sĩ, thêm cả sự cổ vũ, khích lệ từ hệ thống chính trị, các ban, ngành chức năng, thì mối quan tâm đối với những tấm gương tốt đẹp sẽ được khơi dậy, lan tỏa.

Hiện thực sôi động và không ít cam go đang thể hiện qua nhiều hoạt động hỗ trợ nhân dân khắc phục hậu quả thiên tai, phát triển kinh tế-xã hội-văn hóa vùng sâu, vùng xa, các công tác bảo vệ biên cương, hải đảo, phòng, chống tệ nạn xã hội, chiến đấu với tội phạm... Ngay trong hiện tại, với cuộc vận hành chính quyền địa phương hai cấp, dự đoán sẽ nổi lên nhiều mô hình hay, nhiều gương cán bộ, đảng viên tích cực, sáng tạo, có nhiều đóng góp cho cộng đồng-những “công bộc” ưu tú của giai đoạn mới. Hoặc nhiều tấm gương chiến sĩ, nhà khoa học, nghệ sĩ... có nhiều cống hiến đặc biệt cho đất nước đã được báo chí tuyên dương, được các giải thưởng vinh danh... Đó đều là những “mỏ” tài nguyên quý giá cho văn nghệ sĩ nhập cuộc, cảm thụ và sáng tác. Để “bắc cầu văn nghệ”, cần có sự bắt tay của các bên liên quan như Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các hội VHNT và nhiều bộ, ngành. Nhằm đẩy mạnh các hoạt động sáng tác về người tốt-việc tốt thì cần có các cuộc thi, vận động viết, vẽ, làm phim, vẽ tranh, sáng tác ảnh, ca khúc, tác phẩm múa... Cần những chuyến đi thực tế, mở trại sáng tác về các lực lượng quốc phòng, an ninh, công nhân, nông dân, nhà khoa học... Trong các lực lượng trên, chia và thâm nhập, tìm hiểu theo ngành nghề, lĩnh vực thì có thể nói, văn nghệ sĩ sẽ có rất nhiều cơ hội tiếp xúc, khai thác các tấm gương, những thành tích, thành công của các cá nhân, tập thể ưu tú trong sâu rộng đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước.

Trong bối cảnh hiện nay, việc giữ gìn, tôn vinh, phát huy sáng tạo các giá trị văn hóa, di sản của dân tộc vào xây dựng đời sống văn hóa mới, việc kể chuyện hay về những người tốt bằng VHNT cũng sẽ làm sáng lên, vững vàng thêm các giá trị đạo đức, nhân văn trong đời sống xã hội, trong tâm trí con người.

Nhà thơ NGUYỄN QUANG HƯNG