Sâm Lai Châu: Không bán củ, bán giá trị

Theo TS Phạm Quang Tuyến, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, sâm Lai Châu có giá trị khoa học cao với hàm lượng lớn saponin (một trong những thành phần quan trọng có trong các loại thảo mộc có lợi cho sức khỏe con người). Ở nhóm cây 5-7 năm tuổi, hàm lượng saponin toàn phần đạt từ 17,68% đến 19,71%, cao hơn nhiều loài dược liệu khác như tam thất hoang hay sâm vũ diệp. Nhiều mẫu có chỉ số majonosid R2 (MR2) ở mức triển vọng, tạo cơ sở phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe giá trị cao.

Sản phẩm trà chế biến từ sâm Lai Châu được ưa chuộng trên thị trường. Ảnh: TÙNG ĐINH

Không chỉ là dược liệu quý, sâm Lai Châu còn gắn với tri thức bản địa của đồng bào Hà Nhì, Dao, Mông và nhiều cộng đồng dân tộc khác. Từ lâu người dân đã sử dụng loài cây này với các tên gọi như: Tam thất đen, tam thất đỏ, củ tăng lực để hồi sức, trị cảm lạnh, phục hồi sức khỏe sau sinh. Những năm gần đây, sâm Lai Châu ngày càng được quan tâm trong các chương trình phát triển của Trung ương và địa phương. Sản phẩm được công nhận nhãn hiệu chứng nhận, cấp bằng bảo hộ giống cây trồng và mở rộng hợp tác quốc tế với Hàn Quốc, Nhật Bản.

Về thương mại, thị trường sâm Lai Châu tăng mạnh từ năm 2020 đến nay. Nhiều sản phẩm chế biến đã ra đời như hồng sâm, trà sâm, nước uống bổ dưỡng, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm. Theo TS Phạm Quang Tuyến, định hướng phát triển cần theo tinh thần “không bán củ, bán giá trị”, tức xây dựng hệ sinh thái sản phẩm đa dạng, có thương hiệu.

Cây sâm Lai Châu. Ảnh: KIÊN TRUNG

Dư địa thị trường còn rất lớn khi nhu cầu nguyên liệu y học trong nước mới đáp ứng khoảng 25%, quy mô khoảng 400 triệu USD/năm. Sâm Lai Châu cũng có tiềm năng gắn với du lịch sinh thái, du lịch sức khỏe. Để phát triển bền vững, cần xác định đây là ngành hàng chiến lược, đẩy mạnh chọn giống, bảo tồn nguồn gen, quy hoạch vùng trồng, liên kết “4 nhà” và hướng tới xuất khẩu.

PGS, TS Đỗ Thị Hà, Phó viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế) cho biết, sâm Lai Châu hiện được đánh giá chất lượng theo chuyên luận “Sâm Việt Nam” trong Dược điển Việt Nam V, vốn được xây dựng chủ yếu dựa trên kết quả nghiên cứu sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều chỉ tiêu hoạt chất của hai loại sâm có sự khác biệt đáng kể, đặt ra yêu cầu cần xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng cho sâm Lai Châu. Qua đánh giá chất lượng trên 105 mẫu sâm Lai Châu 5 năm tuổi bằng phương pháp HPLC-DAD cho thấy hàm lượng MR2 dao động trong khoảng 0,48-7,23%, trong đó 74 mẫu có hàm lượng trên 3%. Hàm lượng ginsenoside Rg1 đạt 0,52-6,22%, với 100/105 mẫu đạt ngưỡng từ 1,5% trở lên. Trong khi đó, hàm lượng Rb1 dao động trong khoảng 0-1,92%, có 90/105 mẫu đạt mức từ 0,5% trở lên. Riêng hoạt chất Rd khá thấp, chỉ 13/105 mẫu có hàm lượng trên 0,5%.

Cây sâm Lai Châu. Ảnh: KIÊN TRUNG

Nhóm của Viện Dược liệu cũng phân tích thêm 28 mẫu sâm Lai Châu lưu hành trên thị trường, đã được kiểm định DNA để xác định đúng giống. Kết quả cho thấy hàm lượng MR2 đạt 0,93-8,91%, thậm chí có mẫu cao hơn sâm Ngọc Linh. Hàm lượng Rg1 dao động trong khoảng 0,93-6,57%, chỉ hai mẫu dưới ngưỡng 1,5%. Một số chỉ tiêu như độ ẩm, tro toàn phần, tỷ lệ vụn nát và tạp chất của sâm Lai Châu cơ bản phù hợp với tiêu chuẩn hiện hành của Dược điển Việt Nam V. Tuy nhiên, dữ liệu định tính và định lượng vẫn cần được tiếp tục cập nhật trên quy mô mẫu lớn hơn, đặc biệt tại các vùng trồng tập trung của tỉnh Lai Châu.

Từ thực tế trên, PGS, TS Đỗ Thị Hà kiến nghị, việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng không chỉ giúp kiểm soát thị trường, chống nhầm lẫn và gian lận thương mại mà còn tạo cơ sở pháp lý để phát triển sâm Lai Châu thành dược liệu giá trị cao.