Sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam đang phá vỡ mọi quy luật

Gia tăng khó lường

Sốt xuất huyết Dengue được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xếp vào nhóm 10 mối đe dọa sức khỏe cộng đồng hàng đầu thế giới, với số ca mắc toàn cầu tăng gấp 10 lần trong giai đoạn 2010-2019.

Tại Việt Nam, dịch bệnh đã mở rộng ra khắp cả nước. Nhiều địa phương miền Bắc trước đây chưa từng ghi nhận ca bệnh nay đã xuất hiện sốt xuất huyết Dengue, điển hình là đợt bùng phát năm 2022 với hàng trăm ca nhập viện.

Theo bà Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, 3 yếu tố chính đang làm thay đổi bức tranh dịch tễ là biến đổi khí hậu tạo điều kiện cho muỗi vằn Aedes aegypti phát triển; đô thị hóa nhanh với hạ tầng chưa đồng bộ và diễn biến dịch bệnh ngày càng khó dự báo.

Người dân phường Long Biên (Hà Nội) dọn dẹp vệ sinh môi trường để phòng, chống sốt xuất huyết.

Bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, chu kỳ dịch sốt xuất huyết hiện nay không chỉ phụ thuộc vào số ca bệnh mà còn chịu tác động của nhiều yếu tố như thời tiết, tốc độ đô thị hóa, di biến động dân cư, điều kiện vệ sinh môi trường, miễn dịch cộng đồng và sự thay đổi các type virus lưu hành. Những yếu tố này khiến dịch có xu hướng xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và khó dự báo hơn trước.

ThS, bác sĩ Võ Hải Sơn, Phó cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho biết Việt Nam vẫn ghi nhận hàng trăm nghìn ca sốt xuất huyết mỗi năm. Mặc dù dịch thường có chu kỳ bùng phát khoảng 3 năm một lần, nhưng những năm gần đây chu kỳ này đang có xu hướng ngắn lại. Năm 2022 là đỉnh dịch với khoảng 371.000 ca mắc trên toàn quốc, trong khi trung bình các năm vẫn ghi nhận khoảng 150.000 ca. “Đáng lo ngại hơn, tuýp huyết thanh DENV-2 hiện đang chiếm ưu thế, làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các ca bệnh nặng”, bác sĩ Võ Hải Sơn cảnh báo.

Không còn là bệnh của riêng trẻ em

PGS, TS, bác sĩ Nguyễn Thanh Hùng, Phó chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP Hồ Chí Minh) chia sẻ, nếu hơn 10 năm trước có tới 60-70% ca mắc ở phía Nam là trẻ dưới 15 tuổi thì nay tỷ lệ mắc giữa trẻ em và người hơn 15 tuổi gần như ngang nhau. Điều đó cho thấy bất kỳ thành viên nào trong gia đình cũng có nguy cơ mắc sốt xuất huyết Dengue.

Người dân phường Long Biên (Hà Nội) dọn dẹp vệ sinh môi trường để phòng, chống sốt xuất huyết.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là tâm lý chủ quan. Nhiều người biết về bệnh nhưng vẫn cho rằng đó là nguy cơ của người khác. Không ít trường hợp tự mua thuốc điều trị khi sốt cao hoặc cho rằng bệnh không quá nguy hiểm với người trẻ tuổi.

Bác sĩ Nguyễn Thanh Bình, Phó trưởng khoa Virus - Ký sinh trùng, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết một sai lầm phổ biến là người bệnh tự ý truyền dịch tại nhà. Trong khi đó, việc truyền dịch phải được chỉ định dựa trên đánh giá lâm sàng và xét nghiệm. Truyền dịch không đúng có thể gây quá tải tuần hoàn, phù phổi cấp hoặc suy tim cấp; ngược lại, truyền không đủ có thể làm tình trạng cô đặc máu trở nên nghiêm trọng hơn. Bên cạnh đó, nhiều người sử dụng các thuốc hạ sốt, giảm đau như Aspirin hoặc Ibuprofen, làm tăng nguy cơ xuất huyết. Người bệnh chỉ nên dùng Paracetamol đơn chất theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Nguy hiểm nhất khi người bệnh tưởng đã khỏi

Các chuyên gia cho biết sốt xuất huyết Dengue thường diễn tiến trái ngược với cảm nhận của người bệnh. Từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 5, khi cơn sốt giảm và người bệnh nghĩ rằng sức khỏe đang hồi phục, lại chính là giai đoạn nguy hiểm nhất.

Đây là thời điểm dễ xuất hiện các biến chứng nặng như sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng hoặc suy đa tạng. Sự chủ quan cùng đặc tính “đánh lừa” của bệnh khiến không ít trường hợp nhập viện muộn, làm tăng nguy cơ tử vong.

Theo PGS, TS, bác sĩ Nguyễn Thanh Hùng, ngay cả những trường hợp nặng được cứu sống cũng có thể đối mặt với các ảnh hưởng kéo dài như suy giảm trí nhớ, mất tập trung, mất ngủ, trầm cảm, rụng tóc hoặc rối loạn thị lực.

Bên cạnh gánh nặng sức khỏe, sốt xuất huyết còn gây áp lực lớn về kinh tế. Những ca bệnh nặng phải lọc máu, thở máy có thể tiêu tốn hàng trăm triệu đồng, thậm chí tới 500-600 triệu đồng mỗi trường hợp. Gia đình người bệnh cũng chịu nhiều ảnh hưởng khi phải dành thời gian chăm sóc, nghỉ việc và đối mặt với áp lực tâm lý kéo dài.

Tiêm vaccine phòng sốt xuất huyết tại Trung tâm tiêm chủng VNVC.

Bổ sung công cụ mới trong cuộc chiến chống sốt xuất huyết

Theo bà Angela Pratt, trong hơn nửa thế kỷ qua, cuộc chiến chống sốt xuất huyết chủ yếu dựa vào kiểm soát véc-tơ truyền bệnh như diệt muỗi, diệt lăng quăng và loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, kết hợp giám sát dịch tễ. Đây vẫn là nền tảng quan trọng nhất trong phòng, chống dịch.

Tuy nhiên, hiện nay đã có thêm nhiều công cụ mới hỗ trợ công tác phòng bệnh. Các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng được cải thiện nhờ ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), giúp dự báo nguy cơ bùng phát dịch chính xác hơn.

Đáng chú ý, vaccine đang trở thành công cụ dự phòng chủ động, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, giảm nguy cơ diễn tiến nặng, từ đó giảm gánh nặng điều trị và tử vong. Theo bà Angela Pratt, Việt Nam đã cấp phép cho vaccine sốt xuất huyết Dengue và đang chuẩn bị triển khai thí điểm để đánh giá tính khả thi trước khi xem xét đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

ThS, bác sĩ Võ Hải Sơn cho biết ngành y tế đang nghiên cứu triển khai thí điểm tiêm chủng vaccine tại một số địa bàn với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và doanh nghiệp. Đồng thời, ngành y tế tiếp tục đẩy mạnh kiểm soát muỗi, truyền thông phòng bệnh, nâng cao năng lực điều trị và ứng dụng dữ liệu môi trường, thời tiết trong cảnh báo dịch sớm.

Theo các chuyên gia, các công cụ mới không thay thế mà bổ sung cho những biện pháp truyền thống trong chiến lược phòng, chống sốt xuất huyết toàn diện.