Thiên tai ngày càng khốc liệt - Vì sao, ứng phó thế nào? - Bài 1: Thời tiết cực đoan dồn dập, diễn biến khó lường

Những năm gần đây, các trận bão dữ dội, những đợt mưa đặc biệt lớn, dài ngày đã tàn phá nhiều địa phương. Có nơi lũ lụt vượt mốc kỷ lục trong hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Điều đó cho thấy, tác động của BĐKH ngày càng hiện hữu và không loại trừ khả năng thời tiết cực đoan sẽ tiếp tục diễn biến với tần suất dày hơn, cường độ mạnh hơn trong thời gian tới.

Oằn mình trước thiên tai khốc liệt

Hình ảnh về trận lũ lịch sử tại xã Hòa Thịnh (tỉnh Đắk Lắk) còn in đậm trong tâm trí những người dân nơi đây. Mới cách đây hơn nửa năm, 17/17 thôn của xã Hòa Thịnh thời điểm đó ngập trong nước, trong đó có 15 thôn bị ngập hoàn toàn.

Như một trận “đại hồng thủy”, nước lũ cuốn về dồn dập, khắp nơi mênh mông nước. “Thời điểm đó, ngay khi dự báo có mưa lớn, chúng tôi túc trực 24/24 giờ nhưng không ai lường trước được nước lũ dâng quá nhanh. Chỉ từ khoảng 18 giờ đến 20 giờ ngày 22-11-2025, nước lũ đã chia cắt nhiều địa bàn, người dân không kịp trở tay. Nước ngập trắng khắp nơi, chúng tôi đi xuồng vào hỗ trợ người dân, sơ tán dân đến nơi cao ráo như công sở, trường học...”, đồng chí Phương Văn Lành, Bí thư Đảng ủy xã Hòa Thịnh nhớ lại.

Liên tiếp trong hai năm 2024-2025, tỉnh Thái Nguyên đều hứng chịu sự tàn phá nặng nề của thiên tai, nhất là ngập lụt với mực nước năm sau cao hơn năm trước. Trong trận lũ vào tháng 9-2025, phường Linh Sơn là một trong những địa bàn ngập sâu nhất. Một trong những nguyên nhân dễ nhận thấy khiến khu vực phường Linh Sơn bị ảnh hưởng nặng nề của thiên tai là do tập quán sinh sống dọc bờ sông của người dân địa phương. Địa bàn phường Linh Sơn nằm ven sông Cầu với chiều dài 19km. Khi nước sông Cầu dâng cao, đồng thời với suối Mo Linh dâng lên càng gây ngập nặng cho khu vực này.

Xã Hòa Thịnh (tỉnh Đắk Lắk) ngập sâu trong biển nước sau trận lũ lịch sử tháng 11-2025. Ảnh: VĂN PHƯƠNG

Một điểm chung ở các địa phương bị thiệt hại nặng do thiên tai như xã Hòa Thịnh, phường Linh Sơn, đó là dù ở nơi trũng, thấp, vốn được xem là rốn lũ, năm nào nước cũng dâng cao nhưng vẫn không thể lường trước khi nước đổ về dồn dập, dâng nhanh trong thời gian ngắn. Đây là điểm bất thường của những trận lũ lịch sử vừa qua. Người dân vốn có kinh nghiệm phòng, chống lũ nhưng cũng không kịp trở tay. 

Hệ thống thoát nước "hụt hơi", đường phố thành sông

Hình ảnh những tuyến phố ngập trong biển nước, giao thông ùn tắc cục bộ, người dân bì bõm lội nước dắt xe “chết máy” dưới cơn mưa tầm tã không phải hiếm gặp vào mùa mưa ở Hà Nội.

Để hình dung rõ hơn, trở lại thời điểm đêm 25 và sáng 26-8-2025, do ảnh hưởng của bão số 5 (Kajiki), trên địa bàn TP Hà Nội có mưa to trên diện rộng. Tổng lượng mưa đo được lớn nhất đến thời điểm 14 giờ ngày 26-8 là 461,6mm tại phường Hai Bà Trưng (Hà Nội). Một số điểm cũng ghi nhận tổng lượng mưa lớn như phường Yên Sở đạt 368,3mm; phường Tây Mỗ đạt 352,1mm; phường Yên Nghĩa đạt 334,5 mm.

Đến ngày 30-9-2025, do ảnh hưởng của bão số 10 (Bualoi), Hà Nội tiếp tục có mưa lớn trên diện rộng và kéo dài, gây ra 82 điểm ngập úng. Theo Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội, tổng lượng mưa lớn nhất đo được từ 7 giờ đến 16 giờ ngày 30-9 là 421mm tại phường Ô Chợ Dừa. Một số điểm cũng ghi nhận tổng lượng mưa hơn 300mm. Mực nước các sông, hồ khu vực nội đô lên cao nhất trong nhiều năm qua.

Ngay khi mưa lớn trút xuống, lực lượng chức năng đã nỗ lực thực hiện các biện pháp giúp tiêu thoát nước và bảo đảm giao thông. Tuy nhiên, phải thẳng thắn nhìn nhận, hệ thống thoát nước của một đô thị hiện đại hơn 8,5 triệu dân đã tỏ ra "hụt hơi" trước những trận mưa lớn cực đoan trong thời gian ngắn.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, thiên tai diễn ra dồn dập và đặc biệt khốc liệt, mang nhiều yếu tố bất thường, vượt mức lịch sử, xảy ra trên diện rộng, thời gian kéo dài, lũ chồng lũ, bão chồng bão. Đây là nguyên nhân khách quan gây thiệt hại lớn về người, tài sản.

Xã Hòa Thịnh (tỉnh Đắk Lắk) ngập sâu trong biển nước sau trận lũ lịch sử tháng 11-2025. Ảnh: VĂN PHƯƠNG

Tính riêng trong năm 2025 đã có 21 trận bão, áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông (15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới), vượt kỷ lục năm 2017 là 20 cơn (16 cơn bão, 4 áp thấp nhiệt đới). Mưa rất lớn do hoàn lưu bão số 11 xảy ra ngay sau bão số 10 tại khu vực Đông Bắc Bộ làm lũ lên rất nhanh, mực nước tại 9 trạm/5 tuyến sông (sông Cầu, sông Thương, sông Cà Lồ, sông Trung, sông Bằng) vượt mức lũ lịch sử. Hoàn lưu bão số 12 đã gây mưa lớn khu vực Trung Bộ, tại Đỉnh Bạch Mã (Huế), tổng lượng mưa lên tới 5.019mm. Trong đó, lượng mưa ngày 27-10-2025 tại Đỉnh Bạch Mã là 1.740mm, đây là lượng mưa một ngày lớn nhất từ trước đến nay ở Việt Nam, chỉ thấp hơn một chút so với mức kỷ lục thế giới (theo thống kê của Tổ chức Khí tượng thế giới, mưa một ngày lớn nhất là 1.825mm ở một trạm quan trắc của Pháp tại Ấn Độ Dương vào tháng 1-1966).

Những ngày gần đây, thiên tai tiếp tục hoành hành tại nhiều địa phương khu vực miền núi phía Bắc. Mưa lớn, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất các tỉnh Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, Điện Biên từ tối 15-7-2026 và liên tục những ngày sau đó đã gây thiệt hại nghiêm trọng về người, tài sản, giao thông bị chia cắt.

Thời tiết, thiên tai ngày càng cực đoan, phức tạp

Ảnh hưởng của BĐKH đã làm gia tăng tính cực đoan của thiên tai, nước ta thường xuyên đối mặt với bão, lũ, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn với những diễn biến bất thường. Ước tính, trung bình trong hơn 30 năm qua, thiên tai đã gây thiệt hại kinh tế khoảng 1-1,5% GDP mỗi năm.

Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong bối cảnh nền nhiệt toàn cầu vẫn duy trì ở mức cao kỷ lục, theo cảnh báo của Tổ chức Khí tượng thế giới, năm 2026 nhiều khả năng tiếp tục nằm trong nhóm những năm nóng nhất kể từ khi có số liệu quan trắc. Nhìn tổng thể, nắng nóng cực đoan không còn là hiện tượng dị biệt mà đang trở thành đặc trưng ngày càng rõ nét trong bối cảnh BĐKH và ENSO chuyển pha nóng. Trong đó, ENSO là thuật ngữ để chỉ hiện tượng El Nino và La Nina, là sự biến đổi có tính chu kỳ không đều của gió và nhiệt độ bề mặt biển, tác động đến khí hậu khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới.

“Trong điều kiện nền nhiệt mặt nước biển cao và ENSO nghiêng nóng, cần đặc biệt đề phòng những cơn bão có cường độ mạnh, diễn biến nhanh, quỹ đạo phức tạp và mức độ rủi ro cao. Từ tháng 9 đến tháng 12-2026, bão có xu hướng tác động nhiều hơn đến Trung Bộ và khu vực phía Nam, không loại trừ khả năng bão vẫn ảnh hưởng đến khu vực Bắc Bộ trong tháng 9, tháng 10”, ông Nguyễn Văn Hưởng cảnh báo.

Dự báo cho thấy, mùa mưa năm 2026 tại các khu vực trên phạm vi cả nước nhìn chung ở mức xấp xỉ trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là sự phân bố mưa có xu hướng cực đoan hơn với số đợt mưa lớn diện rộng có thể xấp xỉ hoặc thấp hơn trung bình, nhưng mưa lớn cục bộ với cường suất rất lớn trong thời gian ngắn có xu hướng gia tăng. Nguy cơ lũ quét và sạt lở đất tại khu vực miền núi Bắc Bộ và Trung Bộ có thể gia tăng, đặc biệt trong các tháng cao điểm mùa mưa và các giai đoạn chuyển mùa.

Chuyên gia về khí tượng thủy văn cũng đặc biệt lưu ý, trong điều kiện ENSO chuyển pha sang nghiêng nóng và có khả năng tiến tới El Nino vào cuối năm 2026, không chỉ nền nhiệt gia tăng mà các hiện tượng dông, lốc, sét, mưa đá và mưa lớn cục bộ cũng có xu hướng xuất hiện nhiều và mạnh hơn. Năm 2026 được nhận định là năm thời tiết, thiên tai có tính cực đoan và khó lường cao hơn.

(còn nữa)