Thiếu cơ chế hỗ trợ tích cực doanh nghiệp trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Chưa có những quy định cụ thể về các biện pháp để thúc đẩy và tạo thuận lợi cho việc khai thác thương mại quyền SHTT trong khi năng lực khai thác thương mại quyền SHTT của các tổ chức, cá nhân Việt Nam còn hạn chế, chưa có quy định rõ ràng về thương mại hóa sáng chế, cấp phép, đánh giá, định giá, thế chấp bằng quyền SHTT; chưa thúc đẩy được thị trường về quyền SHTT. Quản lý sáng chế mật đang hình thành rủi ro pháp lý: sáng chế mật được đưa lên mức luật với các quy định nghiêm ngặt nhưng chưa có quy trình phê duyệt, gây ùn tắc trong đăng ký quốc tế. Quy định về bảo vệ quyền còn chưa đủ mạnh, thiếu tính răn đe, nguồn lực hỗ trợ công tác thực thi, đặc biệt là công tác giám định còn hạn chế (việc giám định SHTT chậm và thiếu minh bạch); đội ngũ nhân lực trong cơ quan thực thi SHTT thiếu chuyên môn kỹ thuật; thiếu cơ chế hỗ trợ tích cực doanh nghiệp trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền SHTT. Hoạt động SHTT chưa đảm bảo các yêu cầu đặt ra của luật pháp về cạnh tranh: Thiếu cơ chế kiểm soát lạm dụng độc quyền và chưa có các quy định chống độc quyền trong SHTT, trong đó, quyền độc quyền về SHTT được trao rộng rãi, dẫn đến lạm quyền trong SHTT. Phạm vi bảo hộ sở hữu công nghiệp còn hẹp, chưa có các quy định để xử lý các vấn đề phát sinh từ xu hướng mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), tài sản số, thiết kế giao diện người dùng...).

SHTT đang trở thành công cụ chiến lược để bảo vệ và chiếm lĩnh công nghệ đồng thời là công cụ cạnh tranh công nghệ. Nhiều quốc gia đã coi SHTT là công cụ chiến lược để cạnh tranh quốc tế về công nghệ và các doanh nghiệp toàn cầu đang đẩy nhanh việc đăng ký sáng chế như một vũ khí mềm để kiểm soát thị trường. Cạnh tranh công nghệ hiện nay đang diễn ra chủ yếu qua tranh chấp SHTT xuyên biên giới với nhiều vụ kiện diễn ra tại tòa án quốc tế. Các nước phát triển trên thế giới có tài sản phi vật chất chiếm trên 80% còn lại dưới 20% là tài sản vật chất, nhiều nước coi trọng việc mua bán tài sản trí tuệ hơn là các tài sản vật chất truyền thống.

Hiện nay, đang có xu hướng gia tăng mạnh mẽ các loại hình tài sản trí tuệ phi truyền thống, bảo hộ tài sản trí tuệ phi truyền thống và mở rộng khái niệm SHTT, cơ chế bảo hộ mới. Ví dụ như dữ liệu, thuật toán, phần mềm AI, mô hình kinh doanh, thiết kế giao diện người dùng, v.v. đang trở thành tài sản số có giá trị lớn, nhưng cơ chế bảo hộ chưa rõ ràng.

Sự phát triển của công nghệ số, môi trường số và công nghệ mới đặt ra thách thức mới về bảo hộ SHTT, đặc biệt là đối với việc bảo hộ nội dung số, AI, blockchain, dữ liệu; xung đột giữa quyền SHTT và quyền riêng tư, quyền truy cập mở (open access) ngày càng gay gắt. AI nội sinh, metaverse, blockchain, dữ liệu lớn đặt ra vấn đề xác định tác giả, chủ sở hữu dữ liệu và vấn đề bảo hộ các sản phẩm này.

Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia đã phát triển mạnh mô hình khai thác tài sản trí tuệ (IP monetization), biến quyền SHTT thành tiền đồng thời bổ sung các quy định về định giá, chuyển nhượng, cấp phép. Các mô hình mua bán, chuyển nhượng, cấp phép, gộp bằng sáng chế (patent pooling), sàn giao dịch tài sản trí tuệ, định giá quyền SHTT, tài chính hóa SHTT (IPbacked loan, cho vay dựa trên quyền SHTT, biến quyền SHTT thành tài sản đảm bảo) ngày càng phát triển, từ đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu chuyển quyền SHTT thành tài sản có thể giao dịch như bất động sản hoặc chứng khoán.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân (Nghị quyết số 68-NQ/TW), trong đó yêu cầu rà soát, hoàn thiện và thực thi hiệu quả quy định pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu tài sản, trong đó có quyền SHTT và tài sản vô hình; giảm thiểu rủi ro pháp lý; có chính sách hỗ trợ định giá, bảo hộ quyền SHTT trong nước; có chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm về SHTT, nhất là vi phạm trên không gian thương mại điện tử; bảo đảm thực hiện trực tuyến toàn trình thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp, cắt giảm tối đa thời gian thực hiện thủ tục yêu cầu cấp quyền SHTT, bảo đảm phù hợp với thông lệ quốc tế; yêu cầu về việc đẩy mạnh và đa dạng hóa nguồn vốn cho doanh nghiệp tư nhân (rà soát khuôn khổ pháp lý, hoàn thiện mô hình các quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa ở cả trung ương và địa phương; sửa đổi khung pháp lý về hoạt động của công ty cho thuê tài chính theo hướng mở rộng danh mục tài sản cho thuê, trong đó có tài sản phi truyền thống như phần mềm, quyền khai thác, tài sản trí tuệ, dữ liệu);

Trong dự thảo Tờ trình Chính phủ về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, Cơ quan soạn thảo (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Việc sửa đổi, bổ sung pháp luật về SHTT cũng cần phải thực hiện để bảo đảm thực hiện cam kết quốc tế trong bối cảnh thực tiễn thương mại thế giới thay đổi (sự bùng nổ của thương mại điện tử) và có thể để xử lý cả những vấn đề phát sinh trong quá trình đàm phán thương mại với Hoa Kỳ.

Luật SHTT sửa đổi lần này vẫn giữ nguyên đối tượng áp dụng như Luật SHTT hiện hành, cụ thể là áp dụng với các tổ chức, cá nhân Việt Nam; tổ chức, cá nhân nước ngoài đáp ứng các điều kiện quy định tại Luật SHTT và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên. Các nội dung sửa đổi, bổ sung tập trung vào 05 nhóm nội dung chính sách, bao gồm: Chính sách 1: Hỗ trợ tạo ra và khai thác thương mại các đối tượng quyền SHTT nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo; Chính sách 2: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền SHTT; Chính sách 3: Nâng cao hiệu quả của hoạt động bảo vệ quyền SHTT; Chính sách 4: Bảo đảm thi hành đầy đủ cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo hộ SHTT trong quá trình hội nhập; Chính sách 5: Cập nhật các vấn đề mới trong bảo hộ SHTT trên thế giới phù hợp với chính sách và trình độ phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Dự thảo Luật được thiết kế theo nguyên tắc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường hậu kiểm, chuyển đổi số toàn diện trong công tác quản lý và hoạt động SHTT.