Thực học, thực nghiệp để có những người “thực chiến”

Giải phóng tư duy giáo dục cũ

Đảng và Nhà nước ta từ lâu đã xác định giáo dục và đào tạo (GD-ĐT) là quốc sách hàng đầu. Nhiều chủ trương, chính sách quan trọng được ban hành, tạo động lực đổi mới, giúp GD-ĐT đạt được những thành tựu đáng kể: Học sinh, sinh viên Việt Nam thường xuyên đoạt giải cao trong các kỳ thi quốc tế; đội ngũ trí thức ngày càng đông đảo, góp phần vào nhiều thành công của đất nước. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, GD-ĐT vẫn còn những bất cập, hạn chế, chưa thực sự trở thành động lực then chốt cho sự phát triển bứt phá của đất nước. Hệ thống giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp phát triển manh mún, lạc hậu, chưa đáp ứng được yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nghiên cứu khoa học, nhất là ở một số ngành, lĩnh vực trọng điểm.

Điểm nhấn nổi bật của Nghị quyết 71 là đưa “thực học, thực nghiệp” trở thành một trong những mũi nhọn đột phá. Bản chất của “thực học, thực nghiệp” là học đi đôi với hành, học để làm việc thực tế, giải quyết nhu cầu xã hội, chứ không chỉ học để lấy bằng cấp hay chạy theo hư danh. Đây cũng là “liều thuốc” để khắc phục căn bệnh thành tích vốn tồn tại nhiều năm trong hệ thống GD-ĐT của nước ta.

Không ít trường đại học, cao đẳng hiện nay có tỷ lệ trên 70% sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc. Thế nhưng, khi đi tuyển dụng, doanh nghiệp lại than phiền nhiều cử nhân bằng đẹp nhưng năng lực thực tế lại không giống như ghi trong bằng cấp. Có trường hợp sinh viên tốt nghiệp bằng giỏi nhưng khi được lãnh đạo doanh nghiệp hỏi thì không nhớ đề tài luận văn tốt nghiệp của mình. Điều này cho thấy, nếu chỉ đào tạo thiên về lý thuyết, thiếu trải nghiệm thực tế, thì sản phẩm giáo dục sẽ xa rời nhu cầu xã hội.

Một buổi học thực hành của sinh viên Trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội. Ảnh: HCEM

Doanh nghiệp là khách hàng của các trường đại học, cao đẳng. Nếu khách hàng không hài lòng, sản phẩm giáo dục nghề nghiệp coi như thất bại. Để thay đổi thực trạng này, chương trình đào tạo phải chuyển mạnh từ học lý thuyết nặng nề sang học theo dự án, theo tình huống thực tế. Sinh viên cần được rèn luyện như một “người thợ” thực thụ, đối diện với bài toán thật, công cụ thật, quy trình thật.

Trong giáo dục nghề nghiệp, tỷ lệ thực hành cần chiếm tới 70% thời lượng đào tạo. Nếu thiếu điều kiện thực hành, đào tạo nghề sẽ trở thành hình thức. Một sinh viên ngành ô tô không thể thành thợ giỏi nếu cả quá trình học chỉ nhìn mô hình mà không được thao tác trên động cơ thật; sinh viên điện lạnh không thể làm nghề nếu thiếu thiết bị để tháo lắp, sửa chữa...

Lâu nay chúng ta đã nói nhiều đến tình trạng bệnh thành tích trong giáo dục, “thừa thầy thiếu thợ”, nhưng gần đây câu chuyện “thừa thợ nhưng thiếu thợ giỏi” trở thành vấn đề đáng báo động. Để giải quyết tình trạng thiếu thợ giỏi, Nhà nước cần tăng cường khâu hậu kiểm, tăng cường giám sát, kiểm tra. Cơ sở giáo dục sẽ dần được trao quyền tự chủ, nhưng đổi lại, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về chất lượng các sinh viên mà nhà trường đào tạo ra.

Lấy thực tế đối với ngành công nghệ ô tô của Trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội, nếu dạy theo cách bình thường thì nhà trường phải mua rất nhiều động cơ ô tô về dạy cho sinh viên cấu tạo, quy trình tháo lắp, bảo trì, bảo dưỡng và với lượng sinh viên đông như hiện nay thì cần một nguồn kinh phí rất lớn. Bởi vậy, nhiều năm nay, nhà trường đã đưa công nghệ vào phòng học, tạo ra những lớp học thực tế ảo, giúp các sinh viên hình thành kiến thức, kỹ năng và sau đó các em đều rất thành thục khi được học với mô hình thật. Ngoài ra, nhà trường đã đẩy mạnh số hóa, sử dụng phần mềm LMS giúp chuyển đổi mô hình đào tạo từ truyền thống trực tiếp sang nâng cao khả năng tự học, tạo ra môi trường học tập mọi lúc, mọi nơi.

Xây dựng thế hệ mới cho kỷ nguyên mới

Trong một thời gian dài, nhiều trường đại học, cao đẳng trên cả nước rơi vào tình trạng tiếp cận đào tạo không có tham chiếu theo tiêu chuẩn nào, đa phần là đào tạo những gì mình có mà chưa phải đào tạo ra những gì xã hội và doanh nghiệp cần. Chúng ta cần phải xác định đào tạo nhân lực trước hết là đào tạo ra những con người “thực chiến”, ra trường không chỉ làm được việc ngay mà còn phải làm tốt, làm hiệu quả. Mỗi nhà giáo khi giảng dạy cần đặt mục tiêu đào tạo sinh viên làm được việc thực tế. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức một cách thụ động và kỹ năng cơ bản, hiện nay, các cơ sở giáo dục cần đẩy mạnh đào tạo theo dự án để sinh viên “thực chiến” nhiều hơn. Nếu giải quyết được vấn đề đào tạo ra những gì mà xã hội, doanh nghiệp cần theo một tiêu chuẩn thì sinh viên sau khi ra trường không còn lo thiếu việc làm, thậm chí các doanh nghiệp sẽ tự tìm đến trường để tuyển. 

Thành công của giáo dục nghề nghiệp được đo bằng sự hài lòng của doanh nghiệp về tay nghề sinh viên tốt nghiệp. Ở nhiều nước phát triển như Đức, doanh nghiệp còn trực tiếp mở trung tâm đào tạo trong chính nhà máy. Việt Nam cũng cần khuyến khích mô hình này bằng chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ khác. Đồng thời, Nhà nước phải bảo đảm ngân sách cho các cơ sở chất lượng cao, xây dựng thương hiệu quốc gia và vươn tầm quốc tế. Hiện nay, doanh nghiệp Việt Nam đa phần là vừa, nhỏ và siêu nhỏ, khó tự tổ chức đào tạo, vì vậy rất cần Nhà nước đặt hàng và hỗ trợ chi phí. Đặc thù đào tạo nghề là phải gắn với thực hành nếu không sinh viên sẽ chỉ học lý thuyết suông và gần như sẽ phải học nghề lại từ đầu sau khi đến các công ty, doanh nghiệp. Muốn có nguồn nhân lực kỹ thuật, khoa học-công nghệ chất lượng cao, Nhà nước cần tập trung đầu tư, giảm đầu mối, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp lớn tham gia đào tạo, còn doanh nghiệp nhỏ thì được tiếp tục hỗ trợ. 

Để “thực học, thực nghiệp” trở thành văn hóa, điều cốt lõi là mỗi cơ sở giáo dục phải nuôi dưỡng khát vọng xây dựng một trường học hạnh phúc-nơi mà mỗi thầy, cô giáo cảm thấy trách nhiệm và niềm tự hào trong sự nghiệp “trồng người”; nơi mỗi học sinh, sinh viên được sống, học, làm và trưởng thành trong một môi trường trung thực, lành mạnh, nghiêm túc, sáng tạo. Một trường học chỉ thực sự chuyển mình khi nội bộ trường ấy thực sự khát vọng thay đổi, coi trách nhiệm giáo dục là thiêng liêng và lấy chất lượng làm chuẩn mực. Người đứng đầu cơ sở đào tạo phải có trách nhiệm với sinh viên mà mình đào tạo ra, chứ không thể mở thật nhiều mã ngành, thu hút thật nhiều sinh viên để mở rộng mô hình đào tạo một cách cơ học.

 “Thực học, thực nghiệp” không chỉ là một định hướng, mà phải trở thành một hệ giá trị giáo dục, xuyên suốt từ quản lý vĩ mô đến giảng dạy vi mô, từ hoạch định chính sách đến hành động từng bài giảng, từng giờ học và thấm nhuần trong suy nghĩ của học sinh, sinh viên. Khi đó, chúng ta mới có thể đào tạo ra một thế hệ mới đủ sức phục vụ những yêu cầu ngày càng cao, càng khó của những lĩnh vực trọng điểm của đất nước trong bối cảnh mới. 

Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú ĐỒNG VĂN NGỌC, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội