Tư vấn y tế bằng AI: Tiềm ẩn rủi ro khó lường

AI dần trở thành “bác sĩ trực tuyến”

Sự phát triển nhanh chóng của các chatbot AI như ChatGPT, Gemini hay Claude đang thay đổi cách con người tiếp cận thông tin y tế. Chỉ với vài dòng câu hỏi, người dùng có thể nhận phản hồi gần như tức thì về triệu chứng, thuốc men, bệnh lý hoặc sức khỏe tinh thần mà không cần đặt lịch khám hay chờ đợi tại bệnh viện.

Khảo sát của King's College London với hơn 2.000 người tại Anh cho thấy hơn 15% từng sử dụng chatbot AI để hỏi về các vấn đề sức khỏe thay vì tìm đến bác sĩ đa khoa hoặc hệ thống y tế công NHS.

Không chỉ các vấn đề thể chất, AI còn được nhiều người sử dụng để hỗ trợ sức khỏe tinh thần. Khoảng 10% số người được khảo sát cho biết họ từng dùng chatbot để tìm kiếm hỗ trợ tâm lý thay cho chuyên gia được đào tạo bài bản. Theo các chuyên gia, đây là dấu hiệu đáng lo ngại khi AI đang dần trở thành “cổng tiếp cận đầu tiên” đối với nhiều vấn đề sức khỏe.

Chỉ với vài dòng câu hỏi, người dùng có thể nhận phản hồi gần như tức thì về triệu chứng, thuốc men, bệnh lý hoặc sức khỏe tinh thần từ các chatbot AI. Ảnh: nationalhealthexecutive.com

Theo nghiên cứu, sự tiện lợi là lý do phổ biến nhất khiến người dân tìm đến AI. Gần một nửa số người tham gia cho rằng chatbot giúp họ tiếp cận thông tin nhanh chóng và dễ dàng hơn. Nhiều người khác sử dụng AI vì tò mò về công nghệ mới hoặc không chắc tình trạng của mình có đủ nghiêm trọng để phải liên hệ bác sĩ hay không.

Giáo sư Graham Lord, tác giả chính của nghiên cứu, nhận định sự phổ biến của chatbot đang hình thành một “hệ thống chăm sóc sức khỏe AI không được quản lý song song với hệ thống y tế công”. Theo ông, AI đang thay đổi nhanh chóng cách người dân tiếp cận y tế, nhưng đi kèm là những vấn đề lớn liên quan đến độ tin cậy, an toàn và trách nhiệm.

Không chỉ tại Anh, xu hướng này cũng gia tăng mạnh tại nhiều quốc gia. Tại Mỹ, khảo sát của Trung tâm West Health-Gallup về chăm sóc sức khỏe với khoảng 5.600 người trưởng thành cho thấy cứ bốn người thì có một người sử dụng chatbot để tìm kiếm thông tin hoặc lời khuyên liên quan đến sức khỏe. Khoảng 14% cho biết họ đã không đi khám bác sĩ sau thông tin nhận được từ AI.

Những rủi ro khó lường

Cùng với mức độ phổ biến ngày càng lớn là hàng loạt cảnh báo về những rủi ro khó lường từ những lời khuyên sai hoặc nguy hiểm từ chatbot AI. Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy chatbot AI thực sự có thể đưa ra các chẩn đoán sai lệch hoặc lời khuyên tiềm ẩn nguy cơ đối với người dùng, đặc biệt trong các tình huống y khoa phức tạp hoặc thiếu dữ liệu. 

Trong nghiên cứu đăng trên JAMA Network Open của nhóm tác giả thuộc hệ thống y tế Mass General Brigham, các nhà khoa học đã yêu cầu 21 mô hình AI “đóng vai bác sĩ” để xử lý các tình huống bệnh lý giả định. Kết quả cho thấy chatbot thường vội vàng đưa ra kết luận thay vì duy trì khả năng nghi ngờ và tiếp tục phân tích như bác sĩ thật. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các chatbot này đã chẩn đoán sai tới 80% trường hợp.

Trong khi đó, kết quả một nghiên cứu khác đăng trên BMJ Open kiểm tra năm chatbot AI bằng 250 câu hỏi liên quan đến ung thư, vaccine, dinh dưỡng và các chủ đề y tế dễ bị bóp méo bởi thông tin sai lệch, cho thấy tỷ lệ trả lời đúng chỉ nhỉnh hơn 50%, trong khi khoảng 20% câu trả lời sai bị đánh giá có khả năng gây hại nếu người dùng làm theo. Nicholas Tiller, đồng tác giả nghiên cứu, cho biết điều đáng lo nhất là AI thường trả lời với sự tự tin rất cao ngay cả khi sai. “Nếu ai đó làm theo những lời khuyên đó, khả năng lớn họ sẽ bị tổn hại”, ông nói.  

Vấn đề đáng lo ngại nhất là nhiều người bắt đầu xem chatbot như sự bác sĩ thật. Theo kết quả khảo sát của King’s College London, khoảng 20% người từng dùng AI cho biết phản hồi từ chatbot khiến họ nghĩ rằng không cần phải gặp bác sĩ hoặc chuyên gia y tế. Thậm chí, gần 1/4 nói họ đã quyết định không đi khám sau khi đọc câu trả lời từ AI.

Những con số này khiến giới chuyên môn lo ngại AI có thể làm gia tăng tình trạng trì hoãn điều trị hoặc tự xử lý bệnh mà không có sự hướng dẫn từ bác sĩ.  

Giáo sư Victoria Tzortziou Brown, Chủ tịch Trường Cao đẳng Hoàng gia các bác sĩ đa khoa Anh, cảnh báo sẽ là điều “đáng lo ngại nghiêm trọng” nếu người dân dùng AI thay cho việc khám bệnh trực tiếp. Theo bà, AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh nhưng không thể thay thế việc thăm khám, đánh giá tiền sử bệnh, nhận biết các dấu hiệu tinh vi hay đưa ra quyết định lâm sàng dựa trên bằng chứng. “Thông tin AI cung cấp có thể thiếu chính xác, gây hiểu nhầm hoặc thiếu bối cảnh quan trọng”, bà nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, phần lớn chatbot hiện nay được xây dựng dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), vốn được thiết kế chủ yếu để tạo ra các cuộc trò chuyện tự nhiên và có xu hướng “chiều lòng” người dùng. Điều đó khiến AI có xu hướng đồng tình với người hỏi thay vì phản biện hoặc đặt thêm câu hỏi để kiểm tra tính chính xác. Cùng với đó, việc đặt câu hỏi cũng có thể khiến chatbot dẫn người dùng đi sai hướng.

Trong một trường hợp được ghi nhận, chatbot ban đầu cảnh báo người dùng không nên tự thực hiện thủ thuật y tế tại nhà, nhưng sau đó vẫn cung cấp hướng dẫn chi tiết từng bước. Theo Tiến sĩ Monica Agrawal, chuyên gia tại Đại học Duke, bác sĩ thật sẽ dừng cuộc trò chuyện ngay lập tức thay vì tiếp tục đưa ra chỉ dẫn nguy hiểm.

Theo các nhà nghiên cứu, AI đặc biệt gặp khó khăn trong những tình huống thiếu dữ liệu hoặc có nhiều khả năng chẩn đoán khác nhau. Các chuyên gia cũng cảnh báo chatbot AI dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch trên Internet. Trong một thí nghiệm năm 2024, các nhà nghiên cứu tạo ra căn bệnh giả mang tên “bixonimania” rồi đăng tải hàng loạt tài liệu bịa đặt lên mạng. Chỉ vài tuần sau, nhiều chatbot đã bắt đầu viện dẫn căn bệnh không tồn tại này như một chẩn đoán y khoa có thật.

Dù AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích trong việc tiếp cận kiến thức y khoa cơ bản, giải thích tài liệu chuyên ngành hoặc đóng vai trò tham khảo ban đầu trước khi gặp bác sĩ, giới chuyên môn nhấn mạnh công nghệ này chỉ nên là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế chuyên gia y tế. Các nhà nghiên cứu đồng thời kêu gọi sớm xây dựng cơ chế quản lý và kiểm định độc lập nhằm bảo đảm an toàn cho người dùng.