Biểu tượng mới cho sản xuất có trách nhiệm

Đây không chỉ là thành công kỹ thuật hay thương mại đơn thuần mà còn là minh chứng thuyết phục cho một bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy phát triển nông nghiệp từ sản xuất truyền thống sang nông nghiệp bền vững, hiện đại, có trách nhiệm và thích ứng với biến đổi khí hậu. Sự kiện này còn mang một thông điệp lớn: Nông nghiệp Việt Nam đang tiến về phía trước bằng con đường xanh-con đường hướng tới tương lai.

Từ sản xuất xanh đến xuất khẩu giá trị cao

Việc các sản phẩm nông nghiệp vượt qua hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn khắt khe để xuất hiện trên bàn ăn của người tiêu dùng Nhật Bản không còn là điều hiếm gặp. Tuy nhiên, lô hàng 500 tấn gạo Japonica vừa được xuất khẩu sang “đất nước mặt trời mọc” bởi Công ty Cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An hợp tác với Tập đoàn Murase lại mang ý nghĩa đặc biệt hơn cả. Điểm đặc biệt không nằm ở chủng loại hay sản lượng mà nằm ở phương thức sản xuất hoàn toàn mới: Thân thiện với môi trường, giảm thiểu phát thải khí nhà kính và có thể truy xuất nguồn gốc đầy đủ.

Nông dân Cần Thơ thu hoạch lúa trong Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”.

Chứng kiến khoảnh khắc này, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Cao Đức Phát khẳng định: “Con đường chúng ta đã chọn là đúng”. Ông nhớ lại, từ những ngày đầu Việt Nam hợp tác với Viện Nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) để áp dụng kỹ thuật canh tác giảm phát thải, ông đã tin tưởng rằng nông nghiệp Việt Nam không chỉ hướng tới sản lượng mà phải hướng tới sự bền vững, đặt người nông dân vào trung tâm của mọi chính sách phát triển.

Thành công này là trái ngọt đầu tiên của Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” (gọi tắt là Đề án 1 triệu héc-ta lúa)-một chính sách mang tầm chiến lược, nhằm tái cấu trúc toàn diện ngành hàng lúa gạo. Mục tiêu là chuyển từ sản xuất đại trà sang sản xuất chất lượng cao; từ chạy theo số lượng sang nâng tầm giá trị.

Là một trong những doanh nghiệp đầu tiên được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An khẳng định: “Sản xuất gạo phát thải thấp không chỉ là thay đổi phương pháp canh tác mà là thay đổi toàn bộ chuỗi giá trị: Giảm phân bón hóa học, tăng chế phẩm sinh học, quản lý nước chính xác, thu hoạch thân thiện với môi trường và đặc biệt là ứng dụng công nghệ số để kiểm soát và truy xuất nguồn gốc”.

Thành công cho quá trình xanh hóa hạt gạo là mức giá xuất khẩu của lô gạo đạt 820 USD/tấn, cao hơn mức trung bình 650-700 USD/tấn và tương đương giá gạo Hom Mali cao cấp của Thái Lan. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy, sản phẩm xanh nếu được sản xuất bài bản thì hoàn toàn có thể định vị ở phân khúc cao cấp trên thị trường toàn cầu. Đồng thời đây sẽ là bước đệm để mở ra cơ hội giao dịch tín chỉ carbon trong nông nghiệp-lĩnh vực mà Việt Nam đang từng bước xây dựng hệ thống MRV (đo lường, báo cáo và thẩm định), dự kiến hoàn thiện vào năm 2028.

Tạo đà để tiến xa hơn

Sau bước khởi đầu đầy ấn tượng với lô gạo đầu tiên mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” xuất khẩu sang Nhật Bản, ngành hàng gạo Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử để nâng tầm và mở rộng quy mô sản xuất bền vững. Theo kế hoạch, đến tháng 10-2025, sẽ có thêm 3.000 tấn gạo ST25-một trong những giống gạo cao cấp của Việt Nam được chứng nhận phát thải thấp xuất khẩu sang Australia-thị trường vốn nổi tiếng với các tiêu chuẩn kiểm định nghiêm ngặt không kém Nhật Bản.

Lô "Gạo Việt xanh phát thải thấp" xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản mở ra cơ hội mới cho thị trường lúa gạo Việt Nam.

Tuy nhiên, để chinh phục được những thị trường cao cấp này không chỉ đơn thuần dựa vào chất lượng hạt gạo mà cần một hệ thống sản xuất đồng bộ, chặt chẽ và có trách nhiệm từ gốc đến ngọn. Chia sẻ về điều này, ông Phạm Thái Bình cho rằng, dư địa cho gạo chất lượng cao, thân thiện với môi trường là rất lớn, đặc biệt tại các thị trường như Liên minh châu Âu (EU), Mỹ và Trung Đông. Song, yêu cầu đi kèm cực kỳ nghiêm ngặt: Sản phẩm phải bảo đảm tuyệt đối về an toàn thực phẩm, không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và có thể truy xuất nguồn gốc đầy đủ. “Không thể thành công nếu chuỗi sản xuất bị đứt đoạn ở bất kỳ khâu nào, từ gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến, bảo quản. Do đó, xây dựng một liên kết bền vững giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết để gạo xanh thực sự phát huy hiệu quả”, ông Phạm Thái Bình nhấn mạnh.

Để gạo xanh phát thải thấp không chỉ dừng lại là một trào lưu ngắn hạn mà trở thành nền tảng chiến lược lâu dài thì Việt Nam cần một lộ trình chuyển đổi sâu sắc và đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Việt Nam phải tái cấu trúc toàn bộ nền sản xuất lúa gạo theo hướng hiện đại, xanh hóa và chuẩn hóa quốc tế. Trước hết, cần chuyển đổi mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình hiện đại như sử dụng phân bón sinh học, giảm khí metan, quản lý nước tối ưu... Những thay đổi này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế và chất lượng sản phẩm, bảo đảm đáp ứng yêu cầu từ các thị trường cao cấp.

Ngoài ra, để thực hiện thành công mô hình này, các doanh nghiệp phải trở thành đầu tàu công nghệ, định hướng tiêu chuẩn và thị trường, trong khi nông dân và hợp tác xã là lực lượng sản xuất chủ lực. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa hai bên, cùng với sự hỗ trợ từ Nhà nước để quy hoạch lại vùng sản xuất theo tiêu chuẩn xanh; cung cấp tín dụng xanh hỗ trợ nông dân chuyển đổi; đầu tư hạ tầng logistics và chế biến đạt chuẩn quốc tế. Đặc biệt là xây dựng thương hiệu gạo phát thải thấp quốc gia có uy tín, được quốc tế công nhận.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An giới thiệu về "Gạo Việt xanh phát thải thấp".

Không phủ nhận các yếu tố công nghệ và thị trường, song Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam đặc biệt lưu tâm đến yếu tố con người. Bởi theo ông, chính sự thay đổi trong tư duy sản xuất của nông dân đã tạo nên nền tảng cho thành công bước đầu của mô hình lúa gạo phát thải thấp.

“Từ chỗ quen khai thác triệt để đất đai để tăng sản lượng, nay bà con đã biết kết hợp giữa khai thác hiệu quả với bồi dưỡng, cải tạo đất, tạo dinh dưỡng tự nhiên, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ tài nguyên. Ban đầu, nhiều nông dân còn e dè trước các khuyến cáo như giảm lượng phân bón, thay đổi lịch thời vụ, điều chỉnh cách tưới tiêu... Tuy nhiên, sau khi trực tiếp chứng kiến hiệu quả năng suất ổn định, giá bán cao hơn, thu nhập tăng rõ rệt, họ đã chủ động học hỏi và trở thành những người tiên phong trong sản xuất lúa phát thải thấp. Đây là một chuyển đổi tư duy mang tính cách mạng”, ông Trần Thanh Nam nhận định.

Bài và ảnh: THÚY AN