Bức tranh hạt nhân ở Trung Đông

Bài viết được đăng tải sau khi Mỹ và Saudi Arabia ký thỏa thuận hạt nhân dân sự. Bài viết cho rằng Saudi Arabia đặt mục tiêu gia nhập “câu lạc bộ hạt nhân” thông qua việc ký thỏa thuận với Mỹ. Trong khi tương lai của thỏa thuận hiện bất định bởi Tổng thống Donald Trump đã ra điều kiện Saudi Arabia phải bình thường hóa quan hệ với Israel nếu muốn được tiếp cận công nghệ hạt nhân của Mỹ, Al Jazeera cho biết đây chỉ là mảnh ghép mới nhất trong bức tranh hạt nhân tại Trung Đông.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman dự Hội nghị thượng đỉnh Hội đồng hợp tác vùng Vịnh (GCC) tại Riyadh, tháng 5-2025. Ảnh: Getty Images

Cái tên đầu tiên được bài viết đề cập chính là Iran. Iran khởi động chương trình hạt nhân từ năm 1957 với sự hỗ trợ của Washington trong khuôn khổ sáng kiến do Tổng thống Dwight D. Eisenhower khởi xướng lúc bấy giờ nhằm chia sẻ công nghệ Mỹ với các nước để sản xuất điện và phục vụ các mục đích dân sự. Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã được thành lập để giám sát quá trình này. Đến năm 1974, Iran ký Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Sau đó, nhà máy điện hạt nhân Bushehr của Iran được các công ty Đức xây dựng.

Tuy nhiên, đến đầu thập niên 2000, xuất hiện thông tin cho rằng Iran đã bí mật xây dựng các cơ sở làm giàu uranium tại Natanz, Isfahan và Fordow, từ đó dẫn đến cáo buộc Tehran theo đuổi chương trình vũ khí hạt nhân. Trong khi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran, Mỹ và Israel tiến hành các chiến dịch bí mật, bao gồm tấn công mạng và ám sát các nhà khoa học hạt nhân của nước Cộng hòa Hồi giáo. Vào năm 2003, Đại giáo chủ Ali Khamenei-lãnh tụ tối cao Iran-đã ban hành sắc lệnh, tuyên bố Iran sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Đến năm 2015, Iran ký Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) với nhóm P5+1 (gồm 5 nước Ủy viên Thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc là Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp cùng với Đức). Theo đó, Iran đồng ý giới hạn làm giàu uranium ở mức hơn 3%. Iran cũng cho phép IAEA tiếp cận các cơ sở hạt nhân ở mức chưa từng có tiền lệ. IAEA cùng các cơ quan tình báo Mỹ nhiều lần kết luận Iran đã tuân thủ các cam kết trong JCPOA. Tuy nhiên, vào năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống D.Trump, Mỹ rút khỏi JCPOA và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt. Từ đó, Iran cũng dần thu hẹp các cam kết của mình trong thỏa thuận hạt nhân 2015.

Nhà máy năng lượng hạt nhân Barakah của UAE. Ảnh: AP

Mỹ và Israel đã tiến hành chiến dịch quân sự kéo dài 12 ngày hồi năm 2025 và từ tháng 2 năm nay nhằm vào Iran với lý do chính là ngăn Tehran phát triển vũ khí hạt nhân. Trong khi đó, nước Cộng hòa Hồi giáo nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân của mình hoàn toàn phục vụ mục đích dân sự. Trong khi đó, theo Al Jazeera, Israel được xem là quốc gia duy nhất ở Trung Đông có kho vũ khí hạt nhân hiện đại cho dù Tel Aviv chưa bao giờ xác nhận. Israel không tham gia NPT, vì vậy IAEA không thể đánh giá được năng lực hạt nhân của nước này. Israel đã từ chối cung cấp thông tin chi tiết cho IAEA kể từ thập niên 1980. Tổ chức phi chính phủ Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân (NTI) có trụ sở tại Mỹ cho rằng Israel đã sở hữu vũ khí hạt nhân từ thập niên 1960 và hiện có khoảng 90 đầu đạn hạt nhân. Trung tâm nghiên cứu hạt nhân Negev Shimon Peres ở gần thành phố Dimona, miền Nam Israel, do Pháp hỗ trợ xây dựng từ năm 1957, được xem là cơ sở hạt nhân quan trọng nhất của nước này.

Cũng theo Al Jazeera, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) khởi động chương trình hạt nhân hoàn toàn vì mục đích dân sự vào năm 2009 sau khi ký thỏa thuận với Mỹ. UAE cũng là thành viên NPT. Nhà máy năng lượng hạt nhân Barakah là công trình chủ lực trong cơ sở hạ tầng hạt nhân của UAE. Công trình được xây dựng từ năm 2012 với 4 lò phản ứng do Hàn Quốc thiết kế, sử dụng công nghệ Mỹ. IAEA được tiếp cận đầy đủ cơ sở này và giám sát hoạt động thông qua hệ thống camera theo thời gian thực.

Thổ Nhĩ Kỳ, một thành viên NPT, sở hữu cơ sở hạ tầng hạt nhân dân sự với nhà máy điện hạt nhân Akkuyu, do Nga thiết kế và vận hành. Mỹ triển khai vũ khí hạt nhân tại Thổ Nhĩ Kỳ, một đồng minh trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương ̣(NATO) và Ankara lâu nay xem sự hiện diện đó là để răn đe các nguy cơ tấn công hạt nhân.

Là một thành viên NPT, Ai Cập theo đuổi chương trình hạt nhân phục vụ mục đích dân sự như sản xuất điện và khử mặn nước biển. Nhà máy điện hạt nhân El-Dabaa, do Nga xây dựng, hiện đang trong quá trình thi công. Vào thập niên 1960, dưới thời Tổng thống Gamal Abdel Nasser, Ai Cập được cho là từng bí mật theo đuổi chương trình vũ khí hạt nhân nhằm đối trọng với Israel, song không thành công.

Dưới thời Tổng thống Saddam Hussein trong thập niên 1970, Iraq từng bí mật theo đuổi chương trình chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuwaitha-cơ sở hạt nhân lớn nhất của Iraq ở gần thủ đô Baghdad-từng hứng chịu các cuộc tấn công của Iran và Israel trong thập niên 1980, của Mỹ trong năm 1991. Sau cuộc tấn công do Mỹ dẫn đầu vào năm 2003, IAEA xác nhận chương trình hạt nhân của Iraq đã bị xóa bỏ hoàn toàn.