Còn nhiều thách thức trong kiểm soát bệnh lao

Gánh nặng bệnh lao vẫn hiện hữu

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới, đồng thời đứng thứ 10/30 nước có gánh nặng lao kháng thuốc cao nhất. Những con số này cho thấy bệnh lao ở nước ta chưa hề bị đẩy lùi như kỳ vọng mà vẫn là vấn đề y tế công cộng cần đặc biệt quan tâm. Chia sẻ về thực trạng này, Tiến sĩ, bác sĩ, Thầy thuốc Ưu tú Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng ban Điều hành Chương trình chống lao quốc gia, cho biết: "Ở một số cơ sở y tế, có trường hợp bệnh nhân nhập viện 3-4 ngày mới được phát hiện mắc lao. Việc chậm trễ không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị mà còn làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng".

Bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Phổi Trung ương. Ảnh do bệnh viện cung cấp.

Năm 2025, số bệnh nhân lao phát hiện là hơn 119.000 ca, chiếm khoảng 63% tổng số ca mắc mới ước tính trong cộng đồng. Điều này đồng nghĩa với việc còn một tỷ lệ lớn người mắc bệnh chưa được phát hiện và điều trị kịp thời, tiếp tục là nguồn lây tiềm ẩn. Đáng chú ý, khu vực phía Nam hiện là nơi có số ca lao phát hiện cao nhất cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca phát hiện. Cùng với đó, lao kháng thuốc với khoảng 9.400-9.500 ca mỗi năm tiếp tục đặt ra thách thức lớn bởi việc điều trị kéo dài, chi phí cao và nguy cơ thất bại điều trị lớn hơn.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam xếp thứ 12/30 nước có gánh nặng bệnh lao cao nhất và thứ 10/30 nước có gánh nặng lao kháng thuốc cao nhất. Dù y học đã có nhiều tiến bộ, song sự gia tăng của lao tiềm ẩn và lao kháng thuốc đang làm chậm tiến trình kiểm soát dịch bệnh. Thực tiễn cho thấy, chỉ khi điều trị khỏi ít nhất 85% số bệnh nhân lao được phát hiện thì dịch tễ lao mới có thể giảm 5-10% mỗi năm. Những con số nêu trên đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cách tiếp cận, từ thụ động chờ bệnh nhân đến khám sang chủ động phát hiện sớm ngay tại cộng đồng.

Đổi mới cách tiếp cận để tiến tới chấm dứt bệnh lao

Hướng tới mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, năm 2026, Chương trình chống lao quốc gia xác định trọng tâm là phát hiện sớm bệnh ngay từ cộng đồng thông qua việc lồng ghép sàng lọc lao với khám sức khỏe định kỳ.

Việt Nam lựa chọn chủ đề Ngày thế giới phòng chống lao năm 2026 là “Phát hiện lao gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân”. Đây không chỉ là khẩu hiệu tuyên truyền mà còn là định hướng chiến lược, thể hiện quyết tâm chuyển từ phát hiện bị động sang chủ động, từ điều trị sang phòng ngừa và kiểm soát.

Việc tổ chức khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần cho người dân, cùng với việc lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời là bước tiến quan trọng. Đây là cơ sở để theo dõi liên tục, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, qua đó giảm chi phí và gánh nặng bệnh tật. Theo bác sĩ Đinh Văn Lượng, trong khám sức khỏe định kỳ, người dân cần được chụp X-quang ngực, bởi gần 40% bệnh nhân lao không có triệu chứng rõ ràng. Với những trường hợp nghi ngờ, xét nghiệm GeneXpert sẽ được chỉ định để chẩn đoán chính xác.

Ngành y tế cũng đề xuất bổ sung nội dung sàng lọc lao vào danh mục khám sức khỏe định kỳ; tăng cường đào tạo đội ngũ y, bác sĩ; xây dựng hệ thống bệnh viện chuyên sâu về lao và bệnh phổi tại các địa phương. Đây là những giải pháp có tính nền tảng nhằm nâng cao năng lực phát hiện và điều trị ngay từ cơ sở.

Thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó có đề cập đến phát triển hệ thống y tế, mục tiêu mỗi tỉnh, thành phố có ít nhất một bệnh viện chuyên sâu đang được cụ thể hóa. Bệnh viện Phổi Trung ương và Chương trình chống lao quốc gia đề xuất các địa phương xây dựng bệnh viện phổi hoặc bệnh viện lao và bệnh phổi, từng bước nâng cao chất lượng điều trị chuyên sâu.

Về năng lực kỹ thuật, hiện nay, hệ thống y tế đã được trang bị tương đối đồng bộ. Chương trình chống lao quốc gia có 45 xe chụp X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang (trong đó có 84 máy di động kỹ thuật số) và 500 máy GeneXpert tại 34 tỉnh, thành phố. Tất cả trường hợp nghi lao sẽ được chỉ định xét nghiệm để chẩn đoán chính xác và đưa vào quản lý điều trị trong hệ thống. Các chuyên gia dịch tễ khuyến cáo, người dân cần chủ động tầm soát khi có các dấu hiệu như ho kéo dài, sụt cân, sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm. Chủ động phát hiện bệnh lao không chỉ bảo vệ sức khỏe bản thân mà còn góp phần ngăn chặn nguồn lây, xây dựng cộng đồng an toàn.

Kiểm soát và tiến tới chấm dứt bệnh lao không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành y tế, mà cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự tham gia tích cực của mỗi người dân. Đổi mới cách tiếp cận, ứng dụng khoa học, công nghệ, nâng cao nhận thức cộng đồng chính là chìa khóa để giải bài toán còn nhiều thách thức này.