Từ sản phẩm làng quê đến hàng hóa có thương hiệu
Từ những vùng chè trên cao nguyên Mường Hum, những cánh đồng nếp Tú Lệ hay vùng quế Văn Yên, Chương trình OCOP đã tạo nên sự chuyển biến rõ nét trong tư duy sản xuất của người dân. Nếu trước đây phần lớn nông sản được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị thấp, thì nay nhiều sản phẩm đã được chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường.
Đến nay, toàn tỉnh có 599 sản phẩm OCOP được công nhận từ 3 đến 5 sao, gồm 543 sản phẩm 3 sao, 54 sản phẩm 4 sao và 2 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia. Con số này không chỉ phản ánh quy mô phát triển của chương trình mà còn cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa, gắn với nhu cầu thị trường.
Nhiều sản phẩm đã trở thành thương hiệu quen thuộc với người tiêu dùng như Tương ớt Mường Khương, Cao mềm Actiso Sa Pa, Đông trùng hạ thảo Sa Pa, Trà Bát tiên Mường Hum, Nụ quế thảo mộc từ tâm, Gạo nếp tan Tú Lệ hay Tuyết Sơn Trà Suối Giàng. Không ít sản phẩm đã vượt ra khỏi phạm vi địa phương để tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.
Theo chị Hoàng Thị Vinh, hộ dân tham gia trồng chè Bát tiên nguyên liệu tại thôn Piềng Láo, xã Mường Hum, trước đây người dân chủ yếu bán chè tươi hoặc tự chế biến thủ công để bán tại các phiên chợ nên giá trị kinh tế không cao. Từ khi tham gia Chương trình OCOP, được hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và liên kết tiêu thụ, sản phẩm chè của địa phương có đầu ra ổn định hơn, giá bán cũng được nâng lên đáng kể.
Không chỉ người dân, nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư máy móc, cải tiến quy trình sản xuất, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và đưa sản phẩm vào các hệ thống phân phối hiện đại. OCOP vì thế đã trở thành cú hích quan trọng thúc đẩy phát triển các sản phẩm đặc trưng ở nhiều địa phương.
Khi số lượng chưa đồng nghĩa với hiệu quả
Dẫn đầu toàn tỉnh về số lượng sản phẩm OCOP là phường Sa Pa với 30 sản phẩm được công nhận, trong đó có 6 sản phẩm đạt 4 sao và 2 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia.
Theo ông Tô Ngọc Liễn, Chủ tịch UBND phường Sa Pa, lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng và nguồn tài nguyên bản địa đã tạo điều kiện để địa phương phát triển nhiều sản phẩm đặc sản có giá trị cao. Tuy nhiên, bên cạnh những sản phẩm đã khẳng định được vị thế trên thị trường, vẫn còn không ít sản phẩm sức cạnh tranh hạn chế.
Một thực tế đang xuất hiện là nhiều địa phương có các sản phẩm tương đồng về chủng loại, dẫn đến cạnh tranh trực tiếp với nhau. Trong khi đó, việc đầu tư chế biến sâu, tạo sự khác biệt và nâng cao giá trị gia tăng vẫn chưa được chú trọng đúng mức.
“Thời gian tới cần rà soát lại toàn bộ sản phẩm OCOP để có sự điều chỉnh phù hợp. Mỗi địa phương phải tập trung phát triển những sản phẩm thực sự đặc hữu, mang bản sắc riêng và đẩy mạnh chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng”, ông Tô Ngọc Liễn cho biết.
Thực tế cho thấy, không ít sản phẩm sau khi được công nhận OCOP vẫn loay hoay tìm đầu ra. Một số sản phẩm chỉ tiêu thụ trong phạm vi hẹp, sản lượng thấp, thị trường thiếu ổn định. Cá biệt có những sản phẩm gần như dừng sản xuất sau khi được chứng nhận.
Lãnh đạo một xã vùng cao cho biết địa phương hiện có 9 sản phẩm OCOP nhưng chỉ 3 sản phẩm được duy trì sản xuất thường xuyên và có đầu ra ổn định. Các sản phẩm còn lại phát triển cầm chừng hoặc đã ngừng sản xuất do chưa hình thành được thị trường tiêu thụ.
Điều đó cho thấy khoảng cách giữa việc được công nhận OCOP và khả năng tồn tại, phát triển trên thị trường vẫn còn khá lớn.
Điểm nghẽn từ liên kết sản xuất đến thị trường tiêu thụ
Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, một trong những nguyên nhân quan trọng khiến nhiều sản phẩm OCOP chưa phát huy hết tiềm năng là do mối liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân còn lỏng lẻo.
Nhiều hộ sản xuất chưa quen với phương thức sản xuất theo hợp đồng, chưa tuân thủ đồng bộ các tiêu chuẩn về chất lượng. Trong khi đó, phần lớn các cơ sở sản xuất OCOP vẫn có quy mô nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, thiếu nguồn lực để đầu tư công nghệ, phát triển thị trường và xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh.
Việc áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất tiên tiến như VietGAP, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc, cùng với đầu tư bao bì, nhãn mác và hoạt động quảng bá vẫn còn nhiều hạn chế. Đặc biệt, sự thiếu vắng các doanh nghiệp đủ mạnh đóng vai trò dẫn dắt chuỗi liên kết đang trở thành một trong những “nút thắt” lớn nhất của Chương trình OCOP.
Theo bà Đoàn Thị Lương, Giám đốc Hợp tác xã Chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương, sản phẩm OCOP muốn phát triển bền vững phải lấy thị trường làm trung tâm.
“Sản phẩm không chỉ cần chất lượng mà còn phải bán được. Sau khi xây dựng được thương hiệu, các chủ thể rất cần được hỗ trợ về vốn, mặt bằng sản xuất và ứng dụng khoa học - công nghệ để mở rộng quy mô, hướng tới xuất khẩu. Quan trọng hơn là phải hình thành được chuỗi liên kết bền vững từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ”, bà Lương chia sẻ.
Chuyển từ tư duy “làm OCOP” sang phát triển kinh tế
Theo ông Nguyễn Hữu Trường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai, năm 2025 toàn tỉnh có thêm 62 sản phẩm được công nhận OCOP, đạt 114,8% kế hoạch đề ra. Trong tổng số 599 sản phẩm OCOP hiện có, nhóm thực phẩm tiếp tục chiếm ưu thế với 480 sản phẩm.
Tuy nhiên, qua theo dõi thực tế, nhiều chủ thể vẫn coi OCOP như một danh hiệu cần đạt được hơn là một chương trình phát triển kinh tế. Chính tư duy này khiến việc đầu tư cho sản phẩm còn mang tính đối phó, thiếu chiến lược dài hạn.
Không ít sản phẩm sau khi được công nhận vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận các hệ thống siêu thị và chuỗi phân phối lớn do chưa đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc hay thiết kế bao bì.
Các chuyên gia cho rằng giai đoạn tới, Chương trình OCOP cần chuyển trọng tâm từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu. Thay vì tiếp tục chạy theo số lượng sản phẩm, các địa phương cần tập trung nâng cao chất lượng, phát triển những sản phẩm có lợi thế cạnh tranh thực sự, gắn với vùng nguyên liệu ổn định và đầu tư mạnh cho chế biến sâu.
Cùng với đó, nguồn lực hỗ trợ cần được tập trung cho các sản phẩm có tiềm năng đạt 4 sao, 5 sao và có khả năng mở rộng thị trường. Khi mỗi sản phẩm OCOP thực sự có chất lượng, có thương hiệu và tạo được chỗ đứng trên thị trường, chương trình mới phát huy đúng vai trò là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.
