Diễn đàn “Nghề báo trong kỷ nguyên số”: Báo chí chính thống và mạng xã hội: Cạnh tranh hay cộng hưởng?

Cuộc cạnh tranh không nằm ở tốc độ, mà nằm ở độ tin cậy

Trong những năm đầu mạng xã hội bùng nổ, báo chí đã cố gắng cạnh tranh bằng tốc độ. Khi Facebook, TikTok hay các nền tảng số liên tục cập nhật thông tin theo thời gian thực, nhiều cơ quan báo chí cũng lao vào cuộc đua đưa tin nhanh nhất. Nhưng thực tế cho thấy, đây không phải là lợi thế bền vững.

Mạng xã hội luôn có khả năng nhanh hơn, bởi nó không cần quy trình xác minh, biên tập, đối chiếu nguồn tin, không cần chịu trách nhiệm pháp lý như báo chí. Trong khi đó, báo chí chính thống không thể và không nên đánh đổi sự chính xác để lấy tốc độ. Thực tiễn những năm qua đã chứng minh điều đó.

Ảnh minh họa: dantri.com.vn

Mỗi khi xuất hiện các sự kiện lớn, đặc biệt là những vụ việc nhạy cảm, những thông tin chưa được kiểm chứng thường lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội. Nhưng chỉ sau đó ít giờ hoặc vài ngày, công chúng lại tìm đến báo chí chính thống để xác định đâu là thông tin đúng.

Trong đại dịch Covid-19, trong các đợt thiên tai lớn hay trong nhiều vụ việc gây tranh cãi trên không gian mạng, vai trò xác thực thông tin của báo chí càng trở nên nổi bật. Càng nhiều thông tin hỗn loạn, công chúng càng cần những nguồn tin đáng tin cậy. Đó là lý do tại sao ở hầu hết các quốc gia, dù mạng xã hội phát triển đến đâu, báo chí chính thống vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.

Uy tín được xây dựng bằng hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm làm nghề. Uy tín được tạo nên từ trách nhiệm xã hội, từ quy trình kiểm chứng, từ tính khách quan và từ sự thật. Đó là những giá trị mà thuật toán không thể tạo ra.

Mạng xã hội thay đổi báo chí, nhưng không thể thay thế báo chí

Nếu như trước đây, báo chí gần như độc quyền trong việc sản xuất và phân phối thông tin, thì ngày nay, vị thế đó đã thay đổi. Mạng xã hội trở thành nơi phát hiện xu hướng, hình thành dư luận, phản ánh những chuyển động rất nhanh của đời sống xã hội. Đây là thực tế mà báo chí không thể bỏ qua.

Nhiều đề tài lớn của báo chí hiện nay bắt nguồn từ những vấn đề được phát hiện trên mạng xã hội. Nhiều tuyến bài điều tra được mở ra từ những phản ánh của người dân trên không gian mạng. Nhiều chủ đề đang được xã hội quan tâm được nhận diện thông qua các nền tảng số. Điều đó cho thấy, mạng xã hội không chỉ là đối thủ, mà còn là nguồn dữ liệu xã hội quan trọng đối với hoạt động báo chí.

Tuy nhiên, mạng xã hội có một giới hạn rất rõ: Giỏi phát hiện hiện tượng, nhưng không giỏi giải thích bản chất; giỏi lan truyền thông tin, nhưng không giỏi kiểm chứng thông tin; giỏi tạo ra sự chú ý, nhưng không phải lúc nào cũng tạo ra sự hiểu biết. Đây chính là khoảng trống mà báo chí cần lấp đầy. Một dòng trạng thái có thể gây tranh cãi, một video có thể thu hút hàng triệu lượt xem... nhưng để lý giải nguyên nhân, phân tích tác động, dự báo xu hướng và đề xuất giải pháp, thì vẫn cần đến vai trò của báo chí chuyên nghiệp.

Nói cách khác, mạng xã hội có thể đưa công chúng đến với một vấn đề, nhưng báo chí giúp công chúng hiểu đúng vấn đề đó. Đó là giá trị cốt lõi mà báo chí cần tiếp tục khẳng định.

Muốn cộng hưởng hiệu quả, báo chí phải đổi mới mạnh mẽ hơn

Khẳng định vai trò của báo chí chính thống không có nghĩa là phủ nhận những thay đổi mà mạng xã hội mang lại. Ngược lại, chính mạng xã hội đang buộc báo chí phải đổi mới nhanh hơn, mạnh mẽ hơn và sâu sắc hơn.

Thực tế cho thấy, công chúng ngày nay không còn tiếp cận báo chí theo cách truyền thống. Họ đọc tin trên điện thoại, xem video ngắn, nghe podcast, theo dõi thông tin qua nhiều nền tảng khác nhau. Nếu báo chí chỉ giữ nguyên cách làm cũ, lợi thế uy tín cũng khó chuyển hóa thành sức hút thực tế.

Điều báo chí cần làm không phải là đứng ngoài mạng xã hội, mà là hiện diện hiệu quả trên mạng xã hội. Không phải chạy theo thuật toán, mà là tận dụng thuật toán để lan tỏa thông tin chính xác. Không phải sao chép cách làm của các nền tảng số, mà là phát huy thế mạnh riêng của báo chí trên các nền tảng ấy.

Nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới và tại Việt Nam đang cho thấy hướng đi này hoàn toàn khả thi. Tin tức được thể hiện bằng video ngắn. Các bài phân tích được chuyển thành đồ họa trực quan. Những nội dung chuyên sâu được kể bằng ngôn ngữ dễ tiếp cận hơn. Báo chí không còn chỉ là một trang web, mà đang trở thành một hệ sinh thái nội dung đa nền tảng. Đó không phải là sự từ bỏ bản sắc báo chí, mà là cách để báo chí tiếp tục thực hiện sứ mệnh của mình trong môi trường mới.

Sự phát triển của mạng xã hội đã tạo ra một cuộc cạnh tranh khốc liệt về sự chú ý của công chúng. Nhưng xét đến cùng, đây không phải là cuộc chiến giữa báo chí và mạng xã hội. Đó là cuộc cạnh tranh giữa thông tin được kiểm chứng với thông tin chưa kiểm chứng, giữa giá trị bền vững và sức hút nhất thời, giữa trách nhiệm xã hội và sự lan truyền cảm xúc.

Trong cuộc cạnh tranh ấy, báo chí chính thống không thể chiến thắng bằng tốc độ hay bằng những chiêu thức câu kéo sự chú ý. Báo chí chỉ có thể chiến thắng bằng chính những giá trị làm nên bản sắc của mình: Sự thật, độ tin cậy, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm xã hội. Đồng thời, báo chí cũng phải không ngừng đổi mới cách làm, ứng dụng công nghệ, mở rộng hiện diện trên các nền tảng số và chủ động tham gia vào những cuộc đối thoại đang diễn ra trên không gian mạng.

Tương lai của truyền thông không phải là báo chí thay thế mạng xã hội, hay mạng xã hội thay thế báo chí. Xu hướng rõ ràng hơn là sự cộng hưởng. Mạng xã hội giúp thông tin lan tỏa nhanh hơn, báo chí giúp thông tin trở nên đáng tin cậy hơn.

Và trong một thế giới ngày càng ngập tràn dữ liệu nhưng khan hiếm sự thật, chính sự đáng tin cậy ấy sẽ tiếp tục là nền tảng tạo nên vị thế và sức sống lâu dài của báo chí chính thống.