Dinh dưỡng- một trụ cột trong chăm sóc người cao tuổi

Khoảng trống trong chăm sóc dinh dưỡng người cao tuổi

Phóng viên (PV): Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh ở châu Á. Theo ông, áp lực lớn nhất đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi hiện nay là gì?

PGS, TS Phạm Ngọc Khái: Theo nhiều nghiên cứu và thống kê chuyên ngành, phần lớn người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay đều mắc ít nhất một bệnh mạn tính, thậm chí nhiều người cùng lúc mang 2–3 bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, xương khớp, loãng xương hay sa sút trí tuệ. Điều đáng nói là các bệnh lý này lại tồn tại trên nền tình trạng dinh dưỡng chưa hợp lý, tạo nên “gánh nặng kép” vừa về bệnh tật, vừa về dinh dưỡng.

Nhà giáo Nhân dân, PGS, TS Phạm Ngọc Khái, Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Việt Nam.

Nhiều người cao tuổi thiếu vi chất, suy giảm khối cơ, gầy yếu nhưng đồng thời lại có rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường, tăng huyết áp hay gout. Điều đó cho thấy chế độ ăn uống và chăm sóc dinh dưỡng chưa thực sự phù hợp với đặc điểm tuổi già. Đây chính là áp lực rất lớn đối với hệ thống chăm sóc người cao tuổi hiện nay. Áp lực ấy không chỉ nằm ở y tế mà còn liên quan đến môi trường gia đình, cộng đồng và an sinh xã hội. Chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dừng ở điều trị bệnh mà phải xây dựng được một hệ thống chăm sóc toàn diện, từ cộng đồng đến bệnh viện và ngược lại; vừa dự phòng bệnh tật, vừa kiểm soát biến chứng, làm chậm quá trình suy giảm sức khỏe và giảm nguy cơ tử vong.

Mục tiêu quan trọng nhất không đơn thuần là kéo dài tuổi thọ, mà là giúp người cao tuổi sống khỏe hơn, có chất lượng cuộc sống tốt hơn trong những năm tháng cuối đời. Muốn vậy, cần một chiến lược liên ngành, có sự phối hợp đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, từ ngành y tế đến các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư. Những chủ trương, chính sách đã có cần được cụ thể hóa thành các mô hình và giải pháp phù hợp với từng địa phương, đặc biệt ở tuyến cơ sở. Đó cũng chính là thách thức lớn nhất hiện nay trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Người cao tuổi cần những bữa ăn bảo đảm đủ chất dinh dưỡng.

PV: Trong nhiều năm, chăm sóc người già ở Việt Nam chủ yếu dựa vào gia đình. Tuy nhiên, mô hình này đang thay đổi do đô thị hóa, quy mô gia đình thu hẹp và di cư lao động. Điều này tác động như thế nào đến vấn đề chăm sóc dinh dưỡng cho người cao tuổi?

PGS, TS Phạm Ngọc Khái: Sự thay đổi về cấu trúc gia đình hiện nay tác động rất lớn đến việc chăm sóc người cao tuổi, trong đó có chăm sóc dinh dưỡng. Trước đây, mô hình “tứ đại đồng đường”, nhiều thế hệ sống chung giúp việc chăm sóc ông bà diễn ra thường xuyên hơn. Nhưng hiện nay, dưới tác động của đô thị hóa và kinh tế thị trường, con cháu đi làm xa, thời gian dành cho người già ngày càng ít..

Trong bối cảnh đó, chăm sóc người cao tuổi cần được đa dạng hóa bằng các mô hình cộng đồng như câu lạc bộ người cao tuổi tại khu dân cư. Đây không chỉ là nơi giao lưu, luyện tập, chia sẻ kinh nghiệm ăn uống và chăm sóc sức khỏe mà còn giúp người già giảm cảm giác cô đơn, đặc biệt với những người sống một mình hoặc không nơi nương tựa. Nếu tình trạng cô đơn kéo dài, nguy cơ trầm cảm và suy giảm tinh thần ở người cao tuổi sẽ gia tăng rất nhanh. Điều quan trọng là các mô hình cộng đồng này không thay thế vai trò gia đình mà phải gắn kết gia đình với xã hội, với khu dân cư, dòng họ và các tổ chức xã hội. Thông qua đó, đội ngũ y tế cơ sở và bác sĩ gia đình có điều kiện hướng dẫn kỹ năng chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng và theo dõi bệnh mạn tính ngay tại cộng đồng.

Chăm sóc người cao tuổi cần được xây dựng thành một chu trình khép kín từ bệnh viện đến cộng đồng và ngược lại. Việc khám sức khỏe không chỉ dừng ở định kỳ mỗi năm một lần mà với người mắc bệnh mạn tính cần được theo dõi thường xuyên theo tháng hoặc theo quý.

Người cao tuổi cần được kiểm tra sức khỏe định kỳ. Ảnh: NGỌC MAI

Cần một hệ thống đồng bộ và chuyên nghiệp

PV: Một thực tế hiện nay là nhiều người cao tuổi mắc đồng thời bệnh mạn tính, suy giảm cơ, thiếu vi chất nhưng lại chưa được theo dõi dinh dưỡng bài bản. Theo ông, vì sao dinh dưỡng vẫn chưa được coi là một “trụ cột” trong chăm sóc người già?

PGS, TS Phạm Ngọc Khái: Hiện nay, dinh dưỡng vẫn chưa thực sự được coi là một “trụ cột” trong chăm sóc người cao tuổi vì nhiều nguyên nhân. Trước hết, trong chiến lược dinh dưỡng quốc gia, các chương trình dành cho bà mẹ và trẻ em đã được triển khai khá bài bản, trong khi những giải pháp chuyên sâu cho người cao tuổi vẫn chưa theo kịp thực tiễn già hóa dân số. Công tác chăm sóc dinh dưỡng cho người già chưa được tổ chức đồng bộ và thiếu sự phối hợp liên ngành.

Một hạn chế khác là nguồn nhân lực dinh dưỡng hiện nay còn thiếu và chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Số lượng cử nhân dinh dưỡng còn ít, trong khi cơ chế sử dụng và tạo cơ hội nghề nghiệp cho họ chưa đủ hấp dẫn. Đặc biệt, hiện nay vẫn chưa phát triển mạnh hệ đào tạo cao đẳng dinh dưỡng-lực lượng rất cần thiết cho chăm sóc cộng đồng và chăm sóc tại gia đình.

Theo tôi, cần xây dựng chiến lược đào tạo nguồn nhân lực dinh dưỡng theo nhiều cấp độ, từ cộng tác viên, kỹ thuật viên, cao đẳng đến cử nhân và sau đại học. Những người trực tiếp chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, trung tâm dưỡng lão hay cộng đồng cũng cần được đào tạo các kỹ năng cơ bản về dinh dưỡng, chăm sóc bệnh mạn tính và theo dõi sức khỏe người già. Chỉ khi có hệ thống nhân lực đủ mạnh và phủ đến tận cộng đồng thì dinh dưỡng mới thực sự trở thành một trụ cột trong chăm sóc người cao tuổi.

PV:Ông đánh giá như thế nào về khoảng cách giữa nhu cầu chăm sóc dinh dưỡng của người cao tuổi với khả năng đáp ứng của hệ thống y tế và dịch vụ xã hội hiện nay?

PGS, TS Phạm Ngọc Khái: Khoảng cách giữa nhu cầu chăm sóc dinh dưỡng của người cao tuổi với khả năng đáp ứng hiện nay còn rất lớn. Cơ hội phát triển lĩnh vực này rất rộng mở, nhưng “khoảng trống” lớn nhất lại nằm ở thiếu nguồn nhân lực chuyên môn.

Người cao tuổi, dù khỏe mạnh hay mắc nhiều bệnh mạn tính, đều cần được chăm sóc dinh dưỡng phù hợp. Thậm chí đến giai đoạn cuối đời, nhu cầu dinh dưỡng vẫn vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn người cao tuổi vẫn được chăm sóc theo kinh nghiệm truyền thống, chưa tiếp cận đầy đủ các kỹ thuật dinh dưỡng cá thể hóa như nhiều nước trên thế giới đang áp dụng. Thực tế, ngành dinh dưỡng Việt Nam không phải không có chuyên môn, mà chủ yếu thiếu nhân lực và thiếu cơ chế sử dụng phù hợp. Điều đang thiếu nhất không chỉ là các chuyên gia trình độ cao, mà là đội ngũ kỹ thuật viên, nhân viên chăm sóc và cộng tác viên dinh dưỡng tại cộng đồng, tại các trung tâm dưỡng lão hay câu lạc bộ người cao tuổi ở cơ sở. Nhiều nơi hiện nay việc chăm sóc dinh dưỡng vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền miệng hoặc thông tin từ truyền thông đại chúng, thiếu hướng dẫn chuyên nghiệp và cá thể hóa theo từng bệnh lý. Vì vậy, để thu hẹp khoảng cách này, giải pháp quan trọng nhất vẫn là đào tạo nguồn nhân lực chăm sóc dinh dưỡng cho người cao tuổi một cách bài bản, đồng thời đưa dịch vụ dinh dưỡng đến gần cộng đồng hơn.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!