Mồng 5 ăn bánh ú
Một trong những lễ vật không thể thiếu để đón Tết Đoan Ngọ của người phương Nam chính là bánh ú. Bánh ú được gói cúng ở đây có hai loại, gồm bánh ú ngọt và bánh ú mặn.
 |
| Bánh ú là món ăn đặc trưng trong ngày Tết Đoan Ngọ của người phương Nam. |
Đối với bánh ú ngọt được gọi là bánh ú lá tre, do bánh được gói bằng lá tre mạnh tông. Có người còn gọi là bánh ú nước tro cũng không sai, do nếp làm bánh ú gọt được ngâm trong nước than tro làm cho bột bánh sau khi hấp chín trong suốt và có màu vàng hổ phách.
Vì sao gọi là bánh ú ngọt? Do nhân bánh được làm bằng đậu xanh xay nhuyễn và nấu với đường cát trắng. Riêng bánh ú mặn hay còn gọi là bá trạng với nhân thập cẩm gồm nhiều thứ khác nhau như: Thịt, mỡ heo, trứng vịt muối, tôm khô, lạp xưởng, đậu xanh, đậu phộng, nấm đông cô, nấm mèo và nhiều loại gia vị khác. Tất cả những gia vị đó tạo nên bánh ú rất đặc trưng và hội tụ tất cả sắc, hương, vị khi bánh ú được mở ra.
“Chất keo” kết dính cộng đồng
Tết Đoan Ngọ của Việt Nam mang một bản sắc riêng, thể hiện tính cộng đồng, tình đoàn kết. Nó trở thành là ngày Tết chung và tạo ra "chất keo” kết dính người nông dân sau những ngày mùa lao động vất vã và họ tổ chức cúng đồng (đồng ruộng) để tạ ơn Thần Nông và cũng là ngày ra quân diệt sâu bọ. Mặt khác, Tết Đoan Ngọ còn gắn với một tục khác là phải tổ chức cúng đồng ngay thời điểm chánh ngọ.
 |
| Mâm cỗ cúng ngày Tết Đoan Ngọ. |
Xuất phát từ ý nghĩa này, mỗi dịp Tết Đoan Ngọ, nhiều nông dân Việt Nam tổ chức cúng đồng khá hoành tráng, nhất là người dân tuyến ven biển (khu vực tỉnh Cà Mau), vốn gắn bó với nghề nông từ thuở khai phá vùng đất Nam Bộ.
Trong dịp này, nhiều gia đình giết heo, giết gà, đỗ bánh xéo và nấu nhiều món ngon khác để mang ra đồng ruộng bày cúng và làm lễ tạ ơn Thần Nông, cầu cho một năm mới với những vụ mùa bội thu. Sau khi cúng xong, người ta mở tiệc và mời bạn bè trong xóm cùng tham gia.
Tuy không có quy định cụ thể, nhưng năm nào gia đình ai có điều kiện thì tổ chức cúng lớn và mời tất cả hàng xóm cùng tham gia, rồi sang năm sau thì đến các hộ khác; hộ nào không có điều kiện mà muốn mời các hộ khác vui Tết Đoan Ngọ với gia đình mình thì người đến chung vui sẽ tặng con gà, vài cân thịt, chai rượu, bịch bánh... để hộ đó có được một bữa tiệc tươm tất, cùng nhau chung vui.
Ngoài ra, trong dịp Tết Đoan Ngọ này, nhiều gia đình còn tổ chức cúng cơm ông bà với món canh truyền thống chỉ thấy nấu cúng trong ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch. Đó là món canh cải ích mẫu nấu với thịt heo bằm và tàu cua trắng. Ý nghĩa của món ăn này là giúp cho con người giải nhiệt, luôn cảm thấy thoải mái, tiêu trừ tật bệnh. Ngoài ra, nhiều người còn cho con cháu ra ngắm mặt trời vào ngày này như một phép ngừa bệnh mắt hay tổ chức cho tắm sông để phòng trừ dịch bệnh…
Đặc biệt, cứ mỗi dịp ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch nếu xuất hiện những cơn mưa thì coi như năm đó trúng mùa và ai tắm được nước mưa vào ngày hôm đó thì bệnh tật tiêu trừ. Vì nước mưa trong ngày ấy được dân gian gọi là “long tu thủy” với nghĩa là “nước râu rồng” khi mỗi năm long thần chỉ rửa râu một lần.
Ngoài ra, ở một số nơi còn có tục hái 5 loại lá như: Ngũ trảo, xương rồng, ngải cứu, sả và khuynh diệp bó lại với nhau treo trước cổng hay hai bên vách nhà để xua đuổi côn trùng; rồi tổ chức uống rượu hùng hoàng, cho trẻ nhỏ đeo túi hoa màu đỏ với ý nghĩa mang lại may mắn, cát tường...
Từ ý nghĩa độc đáo của Tết Đoan Ngọ cho thấy, mỹ tục này cần được bảo tồn và phát huy. Đồng thời, cũng cần xem đây là tài nguyên quý cho phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng.
