Góc nhìn chiến sự Trung Đông: Hòa bình trên giấy

Cụ thể, ngay sau khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, Israel đã tiến hành một trong những đợt không kích lớn nhất nhằm vào Lebanon, với hơn 100 mục tiêu bị oanh tạc và hàng trăm người thiệt mạng, hơn 1.000 người bị thương chỉ trong vài giờ.

Trong khi Iran cáo buộc đây là hành vi vi phạm thỏa thuận, thì phía Israel khẳng định các hoạt động quân sự này không nằm trong phạm vi bị ràng buộc. Về phần mình, Mỹ lại cho rằng đây là “sự hiểu lầm chính đáng”. Những phản ứng trái chiều này cho thấy cùng một văn bản nhưng mỗi bên lại diễn giải theo cách có lợi cho mình, qua đó làm xói mòn hiệu lực của chính thỏa thuận ngừng bắn.

Điểm then chốt nằm ở chỗ, các bên chưa thực sự chia sẻ một cách hiểu thống nhất về nội dung của thỏa thuận. Trong khi Iran và một số bên trung gian cho rằng phạm vi ngừng bắn bao trùm cả Lebanon, thì Israel lại coi đây là một mặt trận tách biệt.

Cách tiếp cận không đồng nhất này, cùng với sự mập mờ trong thông điệp từ Washington, đã biến văn bản ngoại giao thành một “vùng xám” dễ bị khai thác. Khi mỗi bên tự diễn giải theo lợi ích riêng, thì chiến sự leo thang là điều khó tránh khỏi. Chính sự thiếu thống nhất này đã đẩy tình hình vào trạng thái hết sức mong manh, nơi ranh giới giữa kiềm chế và leo thang chỉ còn tính bằng những quyết định quân sự tức thời.

Sau thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran, tiếng súng vẫn vang lên ở khu vực Trung Đông. Trong ảnh: Hiện trường đổ nát sau vụ không kích của Israel xuống thủ đô Beirut, Lebanon ngày 8-4.

Không khó để nhận thấy một lỗ hổng khác: Sự thiếu vắng cơ chế giám sát độc lập. Trong bối cảnh không có một thiết chế đủ uy tín để làm trọng tài phân định đúng - sai, các bên gần như được “trao quyền” tự đánh giá hành động của mình. Điều đó khiến thỏa thuận ngừng bắn trở nên hình thức, khi các nguyên tắc không đi kèm với công cụ thực thi. Thực tế cho thấy, một văn bản không có cơ chế bảo đảm chỉ có thể tồn tại trong điều kiện niềm tin cao - yếu tố vốn đang suy giảm nghiêm trọng trong mối quan hệ đầy khác biệt và đối kháng giữa Mỹ, Israel và Iran.  

Hệ lụy của những bất đồng trên không chỉ dừng lại ở chiến trường. Đáp trả Israel, Iran siết chặt kiểm soát trở lại eo biển Hormuz, buộc các tàu chở dầu phải xin phép lực lượng quân sự trước khi đi qua. Khi dòng chảy năng lượng bị gián đoạn hoặc đặt dưới điều kiện kiểm soát chặt chẽ, cơn địa chấn đã nhanh chóng lan rộng ra phạm vi toàn cầu. Ở đây, có thể thấy rõ xu hướng “vũ khí hóa” các điểm nghẽn địa kinh tế, nơi một quốc gia có thể tận dụng vị trí chiến lược để tạo đòn bẩy cạnh tranh quyền lực.

Những gì đang diễn ra cũng cho thấy đặc điểm nổi bật của một hình thái chiến tranh mới - “chiến tranh lai”. Xung đột không còn giới hạn trong các cuộc giao tranh quân sự, mà mở rộng sang cả lĩnh vực pháp lý, truyền thông và kinh tế. Thỏa thuận ngừng bắn Mỹ-Iran, vì thế, không những không chấm dứt tiếng súng, mà trở thành đối tượng của cuộc đấu tranh về cách diễn giải. Khi nội dung văn bản không rõ ràng, chính sự mập mờ đó lại trở thành “công cụ chiến lược” để các bên tận dụng.

Trong bối cảnh này, cách tiếp cận của Iran cũng đáng chú ý. Việc đồng thời đưa ra các yêu cầu bồi thường, điều chỉnh cách thức quản lý eo biển Hormuz và củng cố mạng lưới các lực lượng đồng minh cho thấy một chiến lược kết hợp giữa răn đe và gây sức ép. Đây không phải là phương thức mới, song đang được vận dụng linh hoạt hơn, phản ánh một chiến lược đa tầng, nhằm gia tăng vị thế cạnh tranh. Tuy nhiên, việc gia tăng áp lực trên nhiều mặt trận cũng đồng nghĩa với nguy cơ làm xung đột lan rộng, khiến triển vọng về sự ổn định càng trở nên mong manh hơn.

Thực tế đang diễn ra cũng cho thấy, hòa bình không thể được xây dựng trên nền tảng của sự thiếu minh bạch. Một thỏa thuận ngừng bắn chỉ có ý nghĩa khi nó được định nghĩa rõ ràng về phạm vi, có cơ chế giám sát hiệu quả và được bảo đảm bằng mức độ tin cậy nhất định giữa các bên. Nếu thiếu những điều kiện đó, “ngừng bắn” chỉ là một khoảng lặng tạm thời - thậm chí là bước đệm cho những vòng xoáy căng thẳng mới.

Trong một thế giới mà cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, việc duy trì hòa bình đòi hỏi không chỉ thiện chí chính trị mà còn cả sự chuẩn xác trong thiết kế và thực thi các thỏa thuận. Những gì đang diễn ra là lời cảnh báo rõ ràng rằng, khi các bên không thống nhất được cách hiểu về "luật chơi", thì chính "luật chơi" đó sẽ trở thành nguồn cơn của bất ổn và xung đột. Trung Đông vốn không thiếu các lệnh ngừng bắn, nhưng lại thiếu một cơ chế đủ bền để chuyển hóa ngừng bắn thành hòa bình. Và, khi các cam kết còn mập mờ và bị diễn giải theo lợi ích riêng, hòa bình sẽ khó vượt ra khỏi trang giấy để trở thành hiện thực.