Màn thăm dò ở Islamabad

Bằng việc đăng cai tổ chức các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, Pakistan đang cố nắm lấy cơ hội xây dựng diện mạo quốc gia mới-một nhà trung gian hòa bình-nhưng cũng phải chịu áp lực lớn để có thể đem lại một thỏa thuận “cứu cánh” cho Trung Đông và cả thế giới, điều mà một số nhà ngoại giao coi là nhiệm vụ bất khả thi. Một ngày trước giờ G, người ta vẫn chưa rõ liệu cuộc gặp ở Islamabad có thể diễn ra đúng lịch trình đã được sắp đặt hay không, khi thỏa thuận ngừng bắn mong manh kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran đang đối mặt với nguy cơ “chết yểu” bởi vụ đánh bom gây thương vong lớn của Israel nhằm vào Lebanon và bất đồng về việc liệu Lebanon có được đưa vào thỏa thuận ngừng bắn hay không. Nhưng nếu các cuộc đàm phán diễn ra, đó sẽ là một sự kiện phi thường, mang tính lịch sử với Trung Đông, xét theo những gì mà khu vực này đang trải qua. 

Lực lượng an ninh kiểm tra các phương tiện đi vào Bộ Ngoại giao Pakistan ở Islamabad, khi nước này chuẩn bị cho đàm phán Mỹ-Iran. Ảnh: Getty Images

Việc Mỹ lẫn Iran trở lại con đường ngoại giao phần nào cho thấy đôi bên đều không thể đạt được kết quả quyết định trên chiến trường, là minh chứng cho chiến thắng của lý trí trong một canh bạc quân sự liều lĩnh. Với Mỹ và Israel, hơn 40 ngày qua đã chứng minh rằng, nỗ lực thay đổi tính toán của Iran thông qua sức mạnh không chiến khó khăn đến mức nào, cùng với đó, khả năng phục hồi của Tehran đã phần nào phơi bày những tính toán sai lầm của hai quốc gia đồng minh khi phát động cuộc chiến. Đề xuất 10 điểm của Iran, trong đó có những điểm mà bất kỳ người Mỹ nào cũng cảm thấy hoang đường, cho thấy nó được xây dựng từ quyết tâm kháng cự mạnh mẽ chứ không phải từ sự tuyệt vọng sau những ngày đối mặt với “đòn roi” của kẻ mạnh. Ngay cả khi chấp nhận lệnh ngừng bắn, quốc gia Hồi giáo vẫn tuyên bố chiến tranh đang tiếp diễn và "tay vẫn đặt trên cò súng”.

Giới phân tích cũng cho rằng, đó là khoảng thời gian mà Iran tìm ra đòn bẩy mới, hay thậm chí có thể gọi là một thứ binh khí mang tính sát thương hơn nhiều so với vũ khí hạt nhân: Kiểm soát eo biển Hormuz, làm tắc nghẽn nguồn cung toàn cầu và chi phối nền kinh tế thế giới. Kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, chỉ một số ít tàu, thuyền có thể đi qua điểm nghẽn này, hàng trăm con tàu vẫn đang mắc kẹt ở vịnh Ba Tư với hàng nghìn thủy thủ đoàn trên boong. Người ta tin rằng, cho dù một số yêu cầu của Iran, chẳng hạn như Mỹ phải rút quân khỏi các căn cứ quân sự trong khu vực hay thừa nhận quyền làm giàu uranium của Tehran, là điều không tưởng thì bất kỳ thỏa thuận nào nhằm chấm dứt chiến tranh cũng cần phải bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz. Và dễ hiểu khi chưa có dấu hiệu nào cho thấy Tehran sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hoàn toàn đối với eo biển này, vì “con át chủ bài” trên bàn đàm phán đang dịch chuyển về phía họ.

Áp lực bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ, nền kinh tế toàn cầu suy giảm và giá dầu tăng cao đang thúc đẩy Tổng thống Donald Trump hướng tới một thỏa thuận lâu dài với Iran, song nhìn chung, có những trở ngại đáng kể và động lực sâu xa cản trở một bước đột phá ngoại giao tại Islamabad vào cuối tuần này, trước hết là việc cả Washington và Tehran đều tuyên bố giành chiến thắng, khẳng định cuộc đàm phán sẽ bắt đầu theo các điều kiện của riêng mình. Những bước đột phá, nếu có xuất hiện, sẽ phụ thuộc vào việc hai bên có cảm thấy đủ lợi ích trong việc giảm leo thang và hạ bớt yêu sách trong các đề xuất 10 điểm, 15 điểm của mình hay không; hoặc có thỏa hiệp được một giải pháp dung hòa nào đó mà họ cho rằng cần thiết hơn là việc tiếp tục chiến đấu. Đồng thời phụ thuộc vào việc Tổng thống Mỹ đương nhiệm có tìm ra hướng giải quyết mâu thuẫn cốt lõi trong chiến lược của mình tại Trung Đông, bởi không thể hy vọng vào các cuộc đàm phán “tốt và hiệu quả” với một chế độ trong khi cố gắng đưa chế độ ấy "trở lại thời kỳ đồ đá".

Dư luận cũng lo ngại rằng, thỏa thuận ngừng bắn mới đạt được, thay vì mang lại sự ổn định, có nguy cơ bị lợi dụng như một đợt buông súng tạm thời để tái vũ trang trước khi bước vào những vòng giao tranh mới, nhất là khi cả Mỹ, Israel và Iran đều chưa đề ra chiến lược rút quân rõ ràng.

Với khoảng cách lớn về lập trường của hai bên, một thỏa thuận toàn diện là điều nằm ngoài tầm với chỉ trong lần giáp mặt đầu tiên. Cuộc đàm phán giữa các quan chức cấp cao Mỹ và Iran ở Islamabad bởi vậy sẽ chỉ là màn thăm dò để xem liệu thỏa thuận ngừng bắn tạm thời có thể được chuyển hóa thành một thỏa thuận bền vững hơn hay không. Hy vọng thực tế hơn cả là cuộc đàm phán lần này sẽ mở đường cho những lần đàm phán căng thẳng hơn trong tương lai, thay vì gieo mầm cho một đợt khủng hoảng mới ở Trung Đông.