Nhân lực - nền tảng phát huy giá trị di sản tư liệu

Khơi mở kho báu di sản tư liệu

Khác với di tích hay hiện vật, DSTL chứa đựng thông tin gốc phản ánh lịch sử, văn hóa, khoa học và đời sống xã hội qua nhiều thời kỳ dưới dạng văn bản hành chính, thư tịch cổ, bản đồ, hình ảnh, hay dữ liệu điện tử. Theo Luật Di sản văn hóa, loại hình này bao gồm hai thành tố: Nội dung thông tin và vật mang tin. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở tính xác thực mà còn ở tính độc bản, toàn vẹn và sức ảnh hưởng sâu rộng.

Bài thơ viết trên bờ nóc Ngọ Môn thuộc hệ thống Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế, được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ảnh: THANH HẢI

Theo bà Phạm Thị Khánh Ngân, Chánh văn phòng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam đang sở hữu một kho tàng DSTL vô giá nhưng lại đối mặt với bài toán bảo tồn phân tán. Tại Huế-kinh đô di sản đang sở hữu 4 trong tổng số 11 DSTL được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh của cả nước, bao gồm: Mộc bản triều Nguyễn (ghi danh năm 2009), Châu bản triều Nguyễn (ghi danh năm 2014), Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế (ghi danh năm 2016) và Những bản đúc nổi trên 9 đỉnh đồng ở Hoàng cung Huế (ghi danh năm 2024). Đà Nẵng là nơi quy tụ khối lượng tư liệu khổng lồ với hơn 450 văn bia, 1.200 sắc phong, 6.000 hoành phi câu đối cùng hệ thống bi ký Chăm cổ; riêng tại Hội An, hơn 2.000 trang tài liệu gốc, hàng nghìn gia phả, địa bạ liên quan đến thương cảng quốc tế thế kỷ 17-19 đang được lưu giữ... Tuy nhiên, thách thức đặt ra là phần lớn tư liệu quý giá vẫn nằm rải rác trong các dòng họ, cơ sở tôn giáo và đang chịu áp lực nặng nề từ thiên tai khốc liệt của miền Trung (lũ lụt, ẩm mốc, thời tiết cực đoan), nguy cơ hư hỏng và mất mát luôn hiện hữu.

TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao (VHTT) TP Huế trăn trở mức độ lan tỏa của DSTL trong cộng đồng hiện vẫn khá hạn chế. Không ít du khách khi tham quan Đại nội, lăng tẩm hay các cung điện cổ vẫn chỉ dừng lại ở việc chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc mà chưa thực sự hiểu được tầng sâu văn hóa ẩn chứa trong từng ô thơ, từng mảng chữ, từng bài minh văn trên di tích. Ngay cả trong giới trẻ, nhà trường hay trong đời sống văn hóa đại chúng, nhận thức về DSTL vẫn chưa tương xứng với giá trị to lớn mà UNESCO đã ghi nhận.

Nâng cao chất lượng nhân lực

Luật Di sản văn hóa năm 2024 (có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2025) dành hẳn một chương quy định riêng về bảo vệ và phát huy giá trị DSTL, chính thức đưa loại hình này trở thành một cấu phần độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Luật quy định rõ việc bảo quản phải gắn liền với lập hồ sơ hiện trạng, bảo quản phòng ngừa, trị liệu, đồng thời bắt buộc chuyển dạng số, cập nhật và sao lưu trên cơ sở dữ liệu quốc gia. Hành lang pháp lý này đặt ra yêu cầu rất cao đối với đội ngũ làm công tác lưu trữ. Một sai sót nhỏ trong khâu nhận diện, bảo quản hay số hóa có thể dẫn đến tổn thất không thể phục hồi của nguồn tư liệu gốc.

Nhằm giải quyết bài toán này, từ ngày 19 đến 21-6-2026, tại TP Huế, Cục Di sản văn hóa đã phối hợp với Sở VHTT TP Huế tổ chức lớp đào tạo, bồi dưỡng nâng cao nhận thức, kiến thức chuyên môn nghiệp vụ cho nguồn nhân lực DSTL miền Trung và cả nước. Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An nhận định, chương trình này là bước chuẩn bị năng lực thiết thực và cấp bách để các địa phương chủ động đón đầu các quy định nghiêm ngặt của luật mới.

Điểm nhấn của chương trình đào tạo chính là diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn về quy trình nhận diện và lập hồ sơ đề cử DSTL theo tiêu chuẩn của Luật Di sản văn hóa năm 2024 và UNESCO. Bà Phạm Thị Khánh Ngân cho biết, quy định mới không còn bó hẹp DSTL trong không gian công cộng mà mở rộng sang tư liệu thuộc dòng họ, tôn giáo, cá nhân (điển hình như việc bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân được UNESCO ghi danh). Đây là cơ hội vàng để các địa phương hỗ trợ người dân lập hồ sơ cho các tư liệu quý đang lưu giữ tại gia đình, như nhà thờ tộc Nguyễn Tường tại Hội An (Đà Nẵng) đang giữ hàng chục sắc phong qua các đời vua.

Đại diện các đơn vị bảo tàng, khu di tích miền Trung đề xuất mô hình liên kết, hình thành hệ sinh thái kết nối giữa bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ và trường đại học. Di sản không chỉ bảo tồn trong trạng thái tĩnh, mà phải được phát huy bằng phương thức hiện đại hơn. Việc khảo sát, số hóa, phiên âm, dịch nghĩa, chú giải, xây dựng cơ sở dữ liệu mở, phát triển thuyết minh số, ứng dụng thực tế ảo, thực tế tăng cường và các sản phẩm giáo dục di sản cần được đẩy mạnh. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) chia sẻ mô hình ra mắt “Không gian giới thiệu DSTL thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu”. Không gian được thiết kế hiện đại nhằm tôn vinh nghề lưu trữ, đồng thời tổ chức các chuyên đề tương tác trực tiếp, như trải nghiệm in dập mộc bản trên giấy dó, tặng chữ thư pháp để kéo gần khoảng cách giữa di sản và công chúng.

Dưới góc nhìn và kinh nghiệm từ chuyên gia quốc tế, TS Joie Springer, Chủ tịch Tiểu ban Đăng ký, Chương trình Ký ức thế giới; GS, TS Mitsuru Haga, Phó chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương và TS Vũ Minh Hương, Phó chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương cùng có quan điểm chia sẻ, sự cộng hưởng giữa hành lang pháp lý minh bạch của Luật Di sản văn hóa mới, chiến lược số hóa mạnh mẽ và việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực theo chuẩn quốc tế chính là kiềng 3 chân vững chắc. Công tác này không chỉ dừng lại ở việc bảo quản nguyên vẹn các “vật mang tin” mà quan trọng hơn là khơi sâu dòng chảy thông tin, biến kho tàng ký ức thành nguồn lực nội sinh bền vững cho tương lai.