Nhập siêu gần 14 tỷ USD: Thách thức trước mắt, động lực cho tăng trưởng dài hạn

Nhập siêu tăng mạnh do nhu cầu đầu tư và sản xuất

Theo số liệu của cơ quan thống kê, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa trong 5 tháng đầu năm đạt 215,66 tỷ USD, trong khi nhập khẩu đạt 229,46 tỷ USD, khiến cán cân thương mại thâm hụt khoảng 13,8 tỷ USD. Đây là sự thay đổi đáng chú ý nếu so với cùng kỳ năm 2025, khi nền kinh tế còn ghi nhận mức xuất siêu hơn 5 tỷ USD và Việt Nam đã duy trì xuất siêu suốt 10 năm qua.

Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu đạt 445,12 tỷ USD tăng trưởng 25% so với cùng kỳ 2025.

Phân tích cơ cấu nhập khẩu cho thấy phần lớn giá trị gia tăng đến từ các nhóm hàng phục vụ sản xuất và đầu tư như điện tử, máy tính và linh kiện; máy móc, thiết bị; nguyên liệu nhựa; hóa chất; nhiên liệu và năng lượng. Cụ thể, về cơ cấu nhóm hàng nhập khẩu năm tháng đầu năm 2026, nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 215,99 tỷ USD, chiếm 94,1%, trong đó nhóm hàng máy móc thiết bị, dụng cụ phụ tùng chiếm 55,7%; nhóm hàng nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 38,4%. Nhóm hàng vật phẩm tiêu dùng đạt 13,47 tỷ USD, chiếm 5,9%.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, sự gia tăng nhập khẩu phản ánh nhu cầu lớn về nguyên vật liệu, máy móc và linh kiện phục vụ các dự án đầu tư mới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, điện tử, bán dẫn, năng lượng và chuyển đổi số. Đây là đặc điểm thường thấy của các nền kinh tế đang trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa và thu hút đầu tư nước ngoài.

Bên cạnh đó, những biến động của tình hình thế giới như xung đột địa chính trị, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại cũng khiến nhiều doanh nghiệp chủ động tăng dự trữ nguyên liệu nhằm bảo đảm hoạt động sản xuất ổn định trong thời gian tới.

Nêu rõ về chuyện cán cân thương mại chuyển sang trạng thái nhập siêu, ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng, nguyên nhân trước hết là xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung, đẩy giá năng lượng tăng cao, khiến nhập khẩu và nhập siêu nhóm năng lượng gia tăng. Giá dầu tăng kéo theo giá các nguyên liệu đầu vào như hóa chất, chất dẻo, sắt thép tăng, làm mở rộng mức nhập siêu của các nhóm hàng này.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và linh kiện máy tính đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất và tích trữ hàng tồn kho trước nguy cơ giá tiếp tục tăng. Đồng thời, giải ngân vốn FDI tích cực và nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi số, khoa học - công nghệ gia tăng đã thúc đẩy nhập khẩu máy móc, thiết bị và linh kiện công nghệ cao.

Từ góc độ kinh tế vĩ mô, nhập siêu không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiêu cực. Điều quan trọng là nguồn lực nhập khẩu được sử dụng vào mục đích gì và hiệu quả ra sao. “Điều đáng quan tâm không chỉ là con số nhập siêu bao nhiêu tỷ USD, mà quan trọng hơn là Việt Nam đang nhập khẩu những gì và để làm gì”- ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường đại học Nguyễn Trãi) đặt vấn đề.

Thực tế cho thấy, phần lớn kim ngạch nhập khẩu hiện nay phục vụ trực tiếp cho sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Nhiều dự án đầu tư quy mô lớn đang trong giai đoạn nhập khẩu dây chuyền, thiết bị công nghệ hiện đại để nâng cao năng lực sản xuất. Theo quy luật thông thường, nhập khẩu tư liệu sản xuất thường đi trước xuất khẩu từ vài tháng đến nửa năm. Nếu các nguồn lực nhập khẩu được chuyển hóa thành năng lực sản xuất mới, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và sức cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế, thì mức nhập siêu hiện nay có thể được xem là khoản đầu tư cho tăng trưởng trong tương lai.

Tuy nhiên, diễn biến này cũng cho thấy một thực tế là nhiều ngành công nghiệp trong nước vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu, linh kiện và thiết bị nhập khẩu. Đây là điểm nghẽn kéo dài nhiều năm, làm hạn chế khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Cơ hội đảo chiều trong nửa cuối năm

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, khả năng cải thiện cán cân thương mại trong những tháng cuối năm vẫn khá tích cực. Thông thường, nửa cuối năm là giai đoạn cao điểm xuất khẩu của các ngành hàng chủ lực như điện tử, điện thoại, dệt may, da giầy, đồ gỗ và nông sản nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn.

Lượng nguyên liệu và linh kiện được nhập khẩu mạnh trong nửa đầu năm có thể trở thành cơ sở để gia tăng sản lượng hàng hóa xuất khẩu trong các quý tiếp theo. Điều này mở ra triển vọng thu hẹp dần mức nhập siêu, thậm chí đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái cân bằng hoặc xuất siêu nhẹ vào cuối năm.

Hoạt động tại Kho cảng LNG Thị Vải.

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế thế giới hiện nay cũng đặt ra không ít thách thức. Nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn như Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc và Nhật Bản chưa phục hồi mạnh. Các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng khắt khe. Cùng với đó là những rủi ro địa chính trị và biến động chi phí logistics vẫn hiện hữu.

Trước những biến động của thương mại toàn cầu, việc nhập siêu gần 14 tỷ USD là lời nhắc nhở về yêu cầu cấp thiết phải tái cơ cấu nền công nghiệp theo hướng nâng cao tính tự chủ và sức chống chịu.

Các chuyên gia cho rằng, cần tiếp tục phát triển mạnh công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành sản xuất chủ lực, giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Đồng thời, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, công tác dự báo thị trường, xúc tiến thương mại và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới cần được tăng cường nhằm mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao chất lượng tăng trưởng thương mại.

Nhập siêu trong ngắn hạn có thể tạo ra những áp lực nhất định đối với tỷ giá và cán cân thanh toán. Tuy nhiên, xét về dài hạn, nếu dòng nhập khẩu hiện nay thực sự phục vụ cho đầu tư, đổi mới công nghệ và mở rộng năng lực sản xuất, đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, tạo động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững trong những năm tới.