Tạo hành lang pháp lý cho đô thị hiện đại

Với quy mô gần 15 triệu dân và hơn 9,6 triệu phương tiện, hạ tầng giao thông TP Hồ Chí Minh đang chịu sức ép rất lớn. Trong khi nhiều đô thị hiện đại dành khoảng 20-25% quỹ đất cho giao thông thì tỷ lệ này ở thành phố hiện chỉ khoảng 10%.

Chênh lệch lớn giữa tốc độ đô thị hóa và năng lực hạ tầng khiến nhiều tuyến cửa ngõ, các trục phía Đông, phía Nam và khu vực sân bay Tân Sơn Nhất thường xuyên quá tải. Tình trạng ùn tắc kéo dài làm gia tăng chi phí logistics, giảm năng suất lao động và tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư.

Nút giao Mỹ Thủy kết nối nhiều trục giao thông huyết mạch ở khu Đông TP Hồ Chí Minh. Ảnh: TRẦN ÚT

Không chỉ là vấn đề hạ tầng, “nút thắt” giao thông của TP Hồ Chí Minh còn mang tính thể chế. Hệ thống pháp luật hiện hành điều chỉnh phát triển đô thị và giao thông đang phân tán ở nhiều luật, như: Luật Đất đai, Luật Quy hoạch, Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công... khiến các dự án chiến lược phải đi qua nhiều tầng nấc thủ tục, thiếu một cơ chế điều phối thống nhất và đủ thẩm quyền quyết định. Chính sự chồng chéo thể chế này đã phản ánh rõ trong thực tiễn triển khai các dự án lớn. Dự án metro số 1 Bến Thành-Suối Tiên phải kéo dài hơn một thập kỷ mới hoàn thành; metro số 2 Bến Thành-Tham Lương vẫn chậm tiến độ do vướng giải phóng mặt bằng và thủ tục đầu tư; nhiều dự án bãi đỗ xe ngầm khu vực trung tâm chưa thể triển khai.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đặt ra một thay đổi có tính chất nền tảng, chuyển từ tư duy “mở rộng hạ tầng giao thông” sang “tái cấu trúc không gian đô thị theo giao thông công cộng (TOD) ”. Khi mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng được luật hóa, các khu vực quanh nhà ga metro sẽ trở thành những cực tăng trưởng mới, tích hợp đồng thời chức năng thương mại, dịch vụ, nhà ở và việc làm trong cùng một không gian phát triển.

Ở góc độ thể chế, dự thảo luật được kỳ vọng trao thêm quyền chủ động cho TP Hồ Chí Minh trong điều chỉnh quy hoạch cục bộ, thu hồi đất, rút gọn thủ tục đầu tư, khai thác giá trị gia tăng từ đất đai quanh tuyến metro để tái đầu tư hạ tầng. Ông Huỳnh Thanh Khiết, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho rằng, thành phố cần cơ chế đặc thù cho công trình ngầm và hạ tầng giao thông hiện đại. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với xu thế của nhiều đô thị lớn trên thế giới nhằm giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, giảm áp lực giao thông và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Luật Đô thị đặc biệt là cơ hội để thiết kế một mô hình quản trị mới cho một siêu đô thị cạnh tranh toàn cầu.

Dự kiến, thành phố hoàn thiện hồ sơ trình các cấp có thẩm quyền vào đầu tháng 7-2026, trình Quốc hội xem xét trong năm 2026.