Vì sao sâm Lai Châu được coi là dược liệu quý?

Theo TS Phạm Quang Tuyến, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, sâm Lai Châu có giá trị khoa học cao, với hàm lượng saponin lớn (Saponin là loại dược chất có tác dụng bồi bổ cơ thể). Ở nhóm cây 5-7 năm tuổi, hàm lượng saponin toàn phần đạt từ 17,68% đến 19,71%, cao hơn nhiều loài dược liệu khác như tam thất hoang hay sâm vũ diệp. Nhiều mẫu có chỉ số hoạt chất MR2 (hoạt chất Majonoside-R2, viết tắt MR2 là một loại saponin có tác dụng và ưu điểm vượt trội trên tim mạch, gan thận, đồng thời giúp giảm căng thẳng và nâng cao chất lượng giấc ngủ), tạo cơ sở phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe giá trị cao.

Bồi bổ, chăm sóc sức khỏe

Không chỉ là dược liệu quý, sâm Lai Châu còn gắn với tri thức bản địa của đồng bào Hà Nhì, Dao, H’Mông và nhiều cộng đồng dân tộc khác. Từ lâu, người dân đã sử dụng loài cây này với các tên gọi như tam thất đen, tam thất đỏ, củ tăng lực để hồi sức, trị cảm lạnh, phục hồi sức khỏe sau sinh.

Cây sâm Lai Châu của Hợp tác xã Mý Dao, tỉnh Lai Châu.

Những năm gần đây, sâm Lai Châu ngày càng được quan tâm trong các chương trình phát triển của Trung ương và địa phương. Sản phẩm đã được công nhận nhãn hiệu chứng nhận, cấp bằng bảo hộ giống cây trồng và mở rộng hợp tác quốc tế với Hàn Quốc, Nhật Bản.

Về thương mại, thị trường sâm Lai Châu tăng mạnh từ năm 2020 đến nay. Hiện nay, từ cây sâm Lai Châu, nhiều sản phẩm đã được các doanh nghiệp sản xuất, chế biến đưa ra thị trường như: Hồng sâm, trà sâm, nước uống bổ dưỡng, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm. Theo TS Phạm Quang Tuyến, định hướng phát triển cần theo tinh thần “không bán củ, bán giá trị”, tức xây dựng hệ sinh thái sản phẩm đa dạng, có thương hiệu.

Dư địa thị trường đối với các loại sâm hiện còn rất lớn, khi nhu cầu nguyên liệu y học trong nước mới đáp ứng khoảng 25%, quy mô khoảng 400 triệu USD/năm. Thị trường dược liệu và sản phẩm từ sâm toàn cầu đạt 230 tỷ USD năm 2021 và dự báo tăng lên 430 tỷ USD vào năm 2028. Đặc biệt, trồng sâm dưới tán rừng giúp tăng giá trị rừng mà không phá rừng, tạo việc làm tại chỗ, hạn chế di cư lao động, nên được xem là giải pháp “giữ rừng bằng kinh tế”.

Việc phát triển trồng cây sâm Lai Châu dưới tán rừng không chỉ đem lại hiệu quả kinh tế từ cây sâm, mà còn có tiềm năng gắn phát triển với du lịch sinh thái, du lịch sức khỏe, thu hút, hấp dẫn du khách khi đến với Lai Châu. Để phát triển bền vững, chúng ta cần xác định đây là ngành hàng chiến lược, đẩy mạnh chọn giống, bảo tồn nguồn gene, quy hoạch vùng trồng, liên kết “4 nhà” và hướng tới xuất khẩu.

Một cây sâm Lai Châu. Ảnh: Báo Nông nghiệp và Môi trường

Giới thiệu cây sâm Lai Châu của Công ty cổ phần Sâm Pisilung, tỉnh Lai Châu. Ảnh: Báo Nông nghiệp và Môi trường

Cần xây dựng bộ tiêu chuẩn riêng cho sâm Lai Châu

Theo PGS, TS Đỗ Thị Hà, Phó viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), sâm Lai Châu hiện được đánh giá chất lượng theo chuyên luận “Sâm Việt Nam” trong Dược điển Việt Nam 5, vốn được xây dựng chủ yếu dựa trên kết quả nghiên cứu sâm Ngọc Linh.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều chỉ tiêu hoạt chất của hai loại sâm có sự khác biệt đáng kể, đặt ra yêu cầu cần xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng cho sâm Lai Châu. Qua đánh giá chất lượng trên 105 mẫu sâm Lai Châu 5 năm tuổi bằng phương pháp HPLC-DAD cho thấy, hàm lượng majonosid R2 (MR2) dao động từ 0,48 - 7,23%, trong đó 74 mẫu có hàm lượng trên 3%.

Hàm lượng ginsenosid Rg1 (là một hợp chất tự nhiên thuộc nhóm saponin triterpenoid, hỗ trợ chức năng não bộ, chống oxy hóa và giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng) đạt từ 0,52 - 6,22%, với 100/105 mẫu đạt ngưỡng từ 1,5% trở lên. Trong khi đó, hàm lượng Rb1 (một loại saponin) dao động 0 - 1,92%, có 90/105 mẫu đạt mức từ 0,5%.

Nhóm của Viện Dược liệu cũng phân tích thêm 28 mẫu sâm Lai Châu lưu hành trên thị trường, đã được kiểm định DNA để xác định đúng giống. Kết quả cho thấy hàm lượng MR2 đạt 0,93-8,91%, thậm chí có mẫu cao hơn sâm Ngọc Linh. Hàm lượng Rg1 dao động 0,93-6,57%, chỉ hai mẫu dưới ngưỡng 1,5%. Một số chỉ tiêu như độ ẩm, tro toàn phần, tỷ lệ vụn nát và tạp chất của sâm Lai Châu cơ bản phù hợp tiêu chuẩn hiện hành của Dược điển Việt Nam 5. Tuy nhiên, dữ liệu định tính và định lượng vẫn cần tiếp tục cập nhật trên quy mô mẫu lớn hơn, đặc biệt tại các vùng trồng tập trung của tỉnh Lai Châu.

Từ thực tế trên, PGS, TS Đỗ Thị Hà kiến nghị, việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng không chỉ giúp kiểm soát thị trường, chống nhầm lẫn và gian lận thương mại, mà còn tạo cơ sở pháp lý để phát triển sâm Lai Châu thành dược liệu giá trị cao. Theo báo cáo của Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện diện tích sâm Lai Châu khoảng 140ha và tiềm năng khoảng 20.000ha.

Ông Nguyễn Thành Đồng, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu chia sẻ: Trong giai đoạn 2026-2030, Lai Châu đề ra mục tiêu phấn đấu phát triển vùng trồng Sâm Lai Châu 3.000ha; 100% diện tích được cấp mã số cơ sở nuôi trồng và chỉ dẫn địa lý. Đồng thời, duy trì diện tích các loại cây dược liệu khác: 9.100ha sa nhân, thảo quả dưới tán rừng hiện có đảm bảo được quản lý, phát triển bền vững với hệ sinh thái rừng; 600ha dược liệu trồng tập trung các loại như: Đương quy, atiso, đẳng sâm, hà thủ ô... Trong đó, 10% diện tích áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, GACP-WHO.