Người làm hồi sinh tơ sen Việt

Góp công không nhỏ trong hành trình đó là người con của làng, Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận. Dân làng yêu mến gọi bà là người vấn vương với những sợi tơ.

Sinh ra trong tiếng canh cửi của nghề dệt lụa tơ tằm nổi tiếng bên bờ sông Đáy, từ 6 tuổi, Phan Thị Thuận đã biết hái dâu nuôi tằm. Gắn bó với làng nghề, yêu những nong tằm, nong kén nhưng năm 1984 có lẽ là giai đoạn khó khăn nhất cuộc đời bà và người dân Phùng Xá khi tơ tằm không còn hợp thời, nhà máy ươm tơ thôi thu mua kén, hợp tác xã chặt bỏ bạt ngàn dâu xanh.

Vấn vương với những sợi tơ, thương con tằm "không nơi nương tựa", bà đi xin lá dâu ngoài bờ bụi, rồi đạp xe lên tận Hòa Bình để gom lá dâu về nuôi tằm, giữ gìn nghiệp tổ. Xã hội phát triển, sản phẩm lụa tơ tằm được ưa chuộng, làng nghề dần khôi phục. Nhưng chưa kịp mừng vui, bà và dân làng lại đau đầu tìm đầu ra cho sản phẩm, cải thiện chất lượng để đáp ứng nhu cầu của thị trường bởi nhiều người trồng dâu nuôi tằm, giá rớt, có lúc bán không ai mua.

Trăn trở suy nghĩ rồi thử nghiệm, bà sáng tạo ra nhiều cách để sản phẩm tơ ngày càng bền, đẹp, đa dạng. Để tằm tự dệt là một trong số đó. Bà để tằm nhả tơ tự do rồi tìm cách cho con tằm đi theo hàng lối để tơ quấn tự nhiên vào nhau, cho ra những mảnh lụa bền chắc, phẳng mịn, không kỹ thuật dệt nào của con người có thể sánh kịp. Cách làm sáng tạo này còn giúp giảm bớt chi phí nhờ bỏ qua được các công đoạn kéo kén, ươm tơ, cào bông... Từ sản phẩm này, nhiều mặt hàng chất lượng cao của Phùng Xá như chăn, gối, khăn, áo và gần đây nhất là khẩu trang kháng khuẩn, phòng dịch Covid-19 đã được người tiêu dùng đón nhận nồng nhiệt và có mặt ở những thị trường khó tính như Nhật, Đức, Saudi Arabia...

Một trong những kỷ niệm đáng nhớ nhất của bà Phan Thị Thuận là năm 2019 sản phẩm lụa sen Phùng Xá được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc (nay là Chủ tịch nước) lựa chọn làm quà tặng tại Hội nghị thượng đỉnh G20 (tổ chức tại Nhật Bản). Cơ duyên đến với tơ sen của bà Thuận bắt đầu khi có vị khách gợi ý về việc nghiên cứu, sáng tạo sản phẩm lụa bằng tơ sen và tặng bà một chiếc cốc in hình bản đồ Việt Nam cùng hai câu thơ: “Sao cho đất Việt sáng tên/ Sao cho dân Việt bình yên mọi bề”.

Giấc mơ góp sức cho quê hương khiến bà bỏ ngoài tai những lời khuyên can mà quay sang trồng sen thử nghiệm. Nhưng tơ sen mong manh nên khi đưa vào khung dệt, sợi đứt liên tục. Lụa dệt lại có nhiều mối nối, tốn công, tốn sợi mà không mịn. Thứ tơ này thách thức không ít thời gian và trí óc của bà. Cả năm trời tỉ mẩn, chiếc khăn tơ sen đầu tiên được dệt thành công từ 4.800 cuống sen, có độ dài 1,7m, rộng 0,25m. Trong khi đó, một người thợ chăm chỉ, thạo việc một ngày cũng chỉ làm được khoảng 200-250 cuống sen. Kỳ công nhưng sản phẩm ra đời lại mang đến cho bà niềm vui bất tận. Không chỉ mềm mại, khăn tơ sen còn phảng phất hương thơm sen tự nhiên, rất dễ chịu.

Theo bà Thuận, khăn tơ sen dùng vừa dễ chịu lại mang nhiều ý nghĩa tâm linh nên giá trị thương phẩm khá cao. Việc tận dụng cuống sen góp phần giảm rác thải ra môi trường, lại tạo thêm công việc cho nhiều người. Vì thế khi nhiều người đến nhà học cách xe sợi, lấy tơ từ sen bà đều truyền dạy miễn phí. Với bà, chỉ cần thế hệ trẻ dành tình yêu cho những sợi tơ, nghề của làng được trân trọng, giữ gìn, sản phẩm của làng được bạn bè trong và ngoài nước ưa chuộng thì bà đã mãn nguyện.

Bài và ảnh: THANH MAI