Truyện ngắn về những cuộc đời dài

Truyện ngắn là thể loại tự sự cỡ nhỏ, tập trung vào một khoảnh khắc của đời sống-như là một lát cắt, với những câu chuyện-sự kiện-chi tiết có tính phát hiện, độc đáo, ôm chứa được các vấn đề phổ biến của đời sống hoặc đủ sức chuyển tải các dự thảo tinh thần, tư tưởng của người viết (thông qua đó gợi lên ở người đọc trong quá trình tiếp nhận, diễn giải).

Với 14 truyện ngắn, tập “Vết nứt” là một dành dụm của Trung Thực Lê. Bởi tôi hình dung, anh cũng không phải là người viết nhanh, viết nhiều được. Đúng ra, Trung Thực Lê là người kể chuyện hơn là người viết văn. Điều đó chứng thực bằng vốn sống, trải nghiệm, những gì nung nấu trong lòng người, qua năm tháng và nhọc nhằn đi vào trang văn. Câu chuyện tình yêu tuổi già của ông Thành-bà Thư trong "Đó là tình yêu" mở ra câu chuyện của hai người, nhưng cũng là hai gia đình, hai thế hệ. Rất có thể đó là hình bóng của bất cứ gia đình nào hiện nay, khi con cái lớn khôn dần xa gia đình, để lại cha mẹ già cô đơn vò võ. "Con chăm cha không bằng bà chăm ông", cái lẽ thường ngày ấy trở nên thấm thía. Ông Thành góa vợ, bà Thư góa chồng, là bạn học cũ, họ đến với nhau, nương tựa vào nhau lúc chiều tà bóng xế. Ý nghĩa nhân văn từ câu chuyện đã được Trung Thực Lê nhìn ra bằng đôi mắt nghĩa tình, bao dung của mình.

Tập truyện ngắn “Vết nứt” của Trung Thực Lê.

Làng quê với những gì bền vững và những gì đang náo động đổi thay, qua những câu chuyện của Trung Thực Lê hiện lên đầy day dứt. Những day dứt vì biết đấy, hiểu đấy mà không làm sao thay đổi được vòng quay của số phận, của thời cuộc. Sự chấp nhận trong tủi cực, uất ức làm nên khía cạnh bi đát của khá nhiều câu chuyện trong tập “Vết nứt”. Chuyện lòng người đổi thay khi đứng trước lợi ích vật chất, chuyện yêu đương thề bồi-phản bội, chuyện vượt khó để đi lên bằng nỗ lực thoát nghèo, chuyện ứng xử giữa con người với con người trong hoàn cảnh thị trường... Trung Thực Lê cứ kể ra những điều mắt thấy, tai nghe khiến lương tâm con người không thể thờ ơ, bàng quan. Những vết nứt của đời sống, trong lòng người, hẳn là điều chúng ta có thể cảm nhận được. Thông qua những câu chuyện của Trung Thực Lê, người đọc vẫn nhận ra ánh sáng thấp thoáng dọc đường đi, sau những quãng tối; ánh sáng le lói mà bền bỉ trong lòng người sau bao gian khó của cuộc đời. Đó là ánh sáng của niềm tin vào chân lý của sự lương thiện gắn với tư tưởng nhân quả vốn là điểm tựa tinh thần dân gian ("Chẳng giống hôm qua", "Đợi chờ", "Lưỡi kéo", "Mẹ ơi", "Xóm Lều ngày cuối năm", "Điều không hoàn hảo", "Vết nứt"...).

Ở đầu, tôi đã có ý nói về việc kể chuyện hay viết văn. Quan niệm này thường được phát biểu khi ta nghĩ về hai lối thực hành tự sự. Có người chỉ kể lại chuyện mà đã hay, đã hấp dẫn. Bởi họ phát hiện ra sự kiện-tình huống-chi tiết đắt giá, độc đáo, trong một câu chuyện lôi cuốn ("kể cái gì?"). Nhưng cũng có người, chuyện chỉ là cái cớ cho họ thực hành lối viết, lối kể của mình ("kể như thế nào?"). Sâu xa hơn, có lẽ hai động thái này thuộc về hai kiểu tự sự: Kinh điển và hậu kinh điển. Trở lại với Trung Thực Lê và “Vết nứt”, người đọc nhận ra anh nghiêng về hướng kể chuyện hơn là chú trọng đến lối viết. Truyện của Trung Thực Lê cũng không cầu kỳ tô vẽ gì, bởi nó chân thực như chính nhịp thở của cuộc đời.

Tuy nhiên, không phải cứ kể chuyện là có truyện ngắn. Nhà văn viết truyện ngắn cần phải biết lựa chọn câu chuyện, sự kiện, tình huống, chi tiết sao cho độc đáo, đắt giá nhất, có đủ sức để “gồng gánh” cấu trúc tự sự, tư tưởng thẩm mỹ. Truyện ngắn, vì ngắn nên phải tinh lọc. Lẽ ấy, các nhà văn luôn ý thức một cách sống còn, như là sinh mệnh của thể loại. Trung Thực Lê, trong tập truyện ngắn của mình, có lẽ cần tiết chế những câu chuyện hơn nữa, để mỗi văn bản thực sự là một lựa chọn tiêu biểu, thể hiện được thái độ, tư tưởng của người viết khi nhìn về cuộc đời.

Tiến sĩ NGUYỄN THANH TÂM